|
1. مقدمه
با ورود صنايع توليدي به قرن 21، رقابت جهانيو تقاضا براي محصولات سفارشي با كيفيت بالا وقيمت ارزان، توجه بسياري را به استفاده ازروشهاي جديد طراحي و كنترل سيستمهايتوليدي جلب كرده است. متأسفانه يكي از سدهايموجود در مقابل استفاده از فناوري توليد پيشرفتهتوجيه سرمايهگذاري در آن است. محاسبات سنتيارزيابي اقتصادي و مالي مبتني بر صرفهجوييهايهزينهاي قابل اندازهگيري نميتوانند مزايايفناوريهاي پيشرفته را در نظر بگيرند. در نتيجهضرورت استفاده از رويكردهاي نوين تجزيه وتحليل سرمايهگذاري مطرح ميشود.
در اين مقاله يك مدل تصميمگيريسرمايهگذاري غير سنتي براي فناوريهاي پيشرفتهتوليدي ارائه و ملاحظات اقتصادي و فناوري بهصورت يكپارچه در نظر گرفته ميشود. همچنينبراي سنجش تأثيرات مالي سرمايهگذاري برسيستم توليدي پيشرفته و مدل فرايند تحليلسلسله مراتبي براي در نظر گرفتن تأثيراتراهبردي اين سرمايهگذاري از روش هزينهيابي براساس فعاليت استفاده ميشود. در نتيجه مدليپديد ميآيد كه هم عوامل راهبردي كه به دشواريكمي ميشوند را منظور ميكند و هم با روشهايسنتي تجزيه و تحليل اقتصادي مالي سازگار است.
2. پيشينه تحقيق
روشهاي سنتي توجيه سرمايهگذاري برايمحاسبه ارزش فعلي خالص يا بازگشت سرمايه،صرفهجوييها در هزينه مستقيم و هزينههايسرمايهگذاري را با هم تركيب ميكند و بر اساسآنها به صرفه يا غير اقتصادي بودن را اثباتميكند. ضعف اساسي رويكردهاي صرفا مالي،ناتواني آنها در منظور كردن مزاياي غير ملموسيچون بهبودهاي كيفيتي و كاهش زمانهاي تهيه وتدارك است. اين مزايا را نبايد ناديده گرفت زيراتأثير زيادي بر توانايي رقابت شركتها دارند و بههمين دليل كمي كردن مزاياي غير ملموسي كهقبلا به آنها اشاره كرديم به شدت مورد توجه قرارگرفته است 1]، 2، [3.
در حالي كه تلاشهاي قابل ملاحظهاي صرفكمي كردن مزايا در قالب مفاهيم اقتصادي شدهاست، بعضيها به رويكردهاي ذهنيتر موجود درنظريه تصميمگيري روي آوردهاند. تكنيكهايتحليل تصميمگيري چند - معياره متنوعي وجوددارد، كه همه براي مقابله با تصميمگيريهاي چندمنظوري يا چند بعدي مطرح شدهاند. اينرويكردها صرفهجوييهاي هزينهاي مستقيم را فقطيكي از چندين ملاك ارزيابي سرمايهگذاريميدانند. فرايند تحليلي سلسله مراتبي يك ابزارتحليل تصميمگيري چند - معياره است كه اخيرادر حوزه تحليل سرمايهگذاري توجه زيادي را بهخود جلب كرده است.
فرايند تحليلي سلسله مراتبي (AHP) يكرويكرد ساختمند تصميمگيري است كه توسط
تي. ال. ساعتي مطرح شده است [4]. فرايندتحليلي سلسله مراتبي يك مدل امتيازدهي بهعوامل داراي وزن (ارزش) است كه توانايي يافتنناسازگاريهاي ذاتي موجود در فرايند تصميمگيريرا دارد. AHP در گستره وسيعي از مسائلتصميمگيري، از جمله ارزيابي شيوههاي مختلفتوليد، به كار رفته است5] ، [6. با وجود اين، تاكنون AHP يك ارتباط رسمي با نظريهسرمايهگذاري پيدا نكرده است و به طور بالقوهميتواند راهكارهايي را رتبهبندي كند كه با نظريهاقتصادي ناسازگارند [7].
سيستمهاي هزينهيابي مبتني بر فعاليت(ABC) براي تصحيح كاستيهاي روشهاي سنتيسيستمهاي حسابداري در اختصاص هزينههايجاري (بالاسري) ابداع شده است. ABC، بارديابي فعاليتهاي انجام شده براي توليد محصولميكوشد پرده از هزينههاي ناپيداي آن محصول
بردارد. پارك و كيم [8] روشهاي لازم برايهزينهيابي فعاليتهاي توليدي متنوع به كمك ABCپديد آوردند و اين روشها را در مدلتصميمگيري سرمايهگذاري نيز مورد استفاده قراردادند. آنجليس و لي [9] يك مدل تصميمگيريبراي سرمايهگذاري ارائه دادند كه در آن از مفاهيم ABCو AHP استفاده ميشود.
3. مدل تصميمگيري سرمايهگذاري يكپارچه
در شكل 1 مدل تصميمگيري يكپارچه پيشنهاديآمده است. اين مدل داراي دو محور است; محورقائم تجزيه و تحليل راهبردي راهكارهاي متفاوتسرمايهگذاري را نشان ميدهد. در رده بالاتر ازراهكارها سه عنوان به چشم ميخورد كهعبارتاند از هدفهاي راهبردي، فعاليتها وشاخصهاي سنجش عملكرد. راهبرد سازمانعبارت است از هدفهاي راهبردي كه قدرت رقابتشركت را در بلندمدت تضمين ميكنند. فعاليتهاكارهايي هستند كه توسط سازمان انجام ميشوندتا به هدفهاي راهبردي دست يابد. شاخصهايعملكرد شامل ملاكهاي ارزيابي است كه به كمكآن سازمان اثربخشي فعاليتهاي خود را با توجه بهاهداف راهبردي اندازهگيري ميكند. ارتباط مياناين عنوانها و راهكارهاي سرمايهگذاري با تجزيه وتحليل AHP مشخص ميشود.
محور افقي تجزيه و تحليل اقتصادي (اقتصادمهندسي) راهكارهاي سرمايهگذاري است. مخزنمنابع شامل وسايلي است كه توسط آنها فعاليتهاانجام ميشود. فعاليتها، هسته اصلي ساختاريكپارچه هستند و مبناي مشتركي را براي تجزيه و
تحليل با استفاده از ABC-AHP فراهم ميكنند.هزينه منابع، از طريق تحليل فعاليت - مبنا، بهمحصولات تخصيص داده ميشود. نتايج محورافقي شاخصهاي مالي عملكرد هر يك ازراهكارهاي سرمايهگذاري است. اين شاخصهاياندازهگيري با شاخصهاي عملكرد راهبردي تركيبميشوند تا بتوان بهترين راهكار را مشخص كرد.كاربرد روششناسي يكپارچه با جزئيات بيشتريدر ادامه مقاله به كمك يك مطالعه مورديتوصيف شده است.
4. مطالعه موردي
اين مطالعه موردي براي بررسي بيشتر مثال مورداستفاده پارك و كيم در نظر گرفته شده است [8].يك كارخانه ده محصول مختلف را در يك محيطكارگاهي16 (JS) توليد ميكند و داراي چهار واحدپردازش است كه توسط يك بالابر چنگالي هدايتميشوند. يك سيستم توليد سلولي(CMS) 17براي توليد سه تا از اين محصولات در نظر گرفتهشده است. (CMS) شامل چندين ماشين كنترلعددي است، كه توسط يك آدمواره (روبات)پشتيباني ميشوند. هدف اين مطالعه مقايسهوضعيت موجود JS(توليد كارگاهي) با سيستمتوليد سلولي پيشنهادي (CMS)براي توليد اينسه محصول است و ميخواهيم هر دو ديدگاهراهبردي و مالي ]اقتصاد مهندسي [را با استفاده از مدل تصميمگيري براي سرمايهگذاري ABC/AHPيكپارچه مد نظر قرار دهيم.
جدول 1 مقتضيات سرمايهگذاري برايتجهيزات را به صورت خلاصه و به ازاي هرراهكار نشان ميدهد [8]. براي تعيين هزينههايسيستم JS از ديدگاه يك فرد خارج از سازماناستفاده ميشود (هزينه سرمايهگذاري = ارزشفعلي بازار). فرضهاي زير در نظر گرفته شده است.
1.دوره مطالعه 4 سال است.
2.هزينهها، قيمت فروش و تقاضا برايمحصولات در طي دوره مطالعه ثابت هستند.
3.نرخ بازگشت سالانه حداقل قبل از مالياتكارخانه 20 درصد است.
4.1 سلسله مراتب تصميمگيري يكپارچه
سلسله مراتب تصميمگيري براي اين مثال درشكل 2 نشان داده شده است. عملكرد راهبرديCMS و JS بر اساس سه هدف راهبردي ارزيابيميشود: انعطافپذيري، عملكرد تحويل، كيفيت.فعاليتهاي بحراني كه براي دستيابي به اين هدفانجام ميشوند عبارتاند از پردازش، راهاندازي،خريد، حمل و نقل مواد، بازرسي و نگهداريموجودي. ارتباط ميان فعاليتها و هدفهاي راهبرديدر شكل 2 با خط تو پر نشان داده شده است.
5 شاخص عملكرد براي ارزيابي اثربخشيفعاليتها در رسيدن به هدفهاي راهبردي انتخابشده است. اين شاخصها عبارتند از.
موجودي كالاي نيمه ساخته(WIP) 18، زمانراهاندازي، بهرهبرداري از فضا، زمان تهيه و تداركو نرخ ضايعات. رابطه بين فعاليتها و شاخصهايعملكرد با خط تو پر در شكل 2 نشان داده شدهاست. آخرين سطح سلسله مراتب شامل دوراهكار است كه عبارتاند از JS و CMS.
4.2 تجزيه و تحليل ABC
تجزيه و تحليل ABC با تعيين منابع مورد نيازبراي انجام فعاليتهاي مشخص شده آغاز ميشود.مخزن منابع براي CMS، JSشامل مواد مستقيم،نيروي كار مستقيم، هزينههاي جاري مواد،مهندسي، تأسيسات، كارگاهها و سرمايهگذاريروي تجهيزات كارگاهها و تأسيسات است.
منهاي مقدار تخفيف فروش به دست ميآيد. بااستفاده از محركهاي هزينهاي مناسب، هزينههايمنابع را ميتوان به فعاليتهايي كه اين هزينهها رامصرف كردهاند تخصيص داد. در جدول 3هزينههاي ساليانه حاصل از هر فعاليت برايراهكارهاي CMS، JS آمده است. قدم بعدي درتجزيه و تحليل ABC رديابي هزينه فعاليتها وتخصيص آنها به محصولاتي است كه حاصل اينفعاليتها هستند. در جدول 4، محركهاي هزينهايتعيين شده به صورت درصدي كه هر فعاليت براساس نوع محصول آن را مصرف كرده است آمدهاست. براي سادگي فرض ميشود كه اين درصد همبراي JS و هم براي CMS قابل استفاده است.
آخرين مرحله تجزيه و تحليل ABC تعيينهزينه كل هر محصول است. اين هزينهها درجدول 5 براي راهكارهاي CMS ، JSبه صورتخلاصه آمده است. گفتني است كه سودمنديتعيين هزينه هر واحد محصول فراتر از نياز بهتصميمگيري در مورد سرمايهگذاري تجهيزاتاست. مديريت ميتواند اين اطلاعات را برايارزشيابي (مميزي) سودآوري هر يك ازمحصولات و تعيين قيمت به كار ببرد و حتي، براين اساس، بازار مورد نظر را هدفگيري كند.
امتياز عملكرد مالي هر كدام از راهكارها را به
راحتي ميتوان بر اساس روش ارزش فعلي خالص(NPV) محاسبه كرد. با استفاده از پيشبينيتقاضاي محصول، قيمت فروش هر واحد،هزينههاي هر واحد محصول كه در جدول 5 آمدهاست و نرخ بازرگاني سالانه مطلوب 20%، NPVبرايراهكارهاي JS ، CMSبهترتيب 2,239,996و 1,998,689 دلار محاسبه شده است. هر دوراهكار داراي NPVمثبت هستند. بنابراين JSوCMS با توجه به عملكرد راهبردي و تكنيك AHPنسبت به هم ارزيابي خواهند شد.
4.3 تجزيه و تحليل AHP
براي تحليل عملكرد راهبردي اكنون به ساختارسلسله مراتبي تصميمگيري در شكل 2برميگرديم. اهداف راهبردي سازمان عبارت بودنداز انعطافپذيري، عملكرد تحويل و كيفيت.شاخصهاي عملكرد منتخب براي ارزيابي فعاليتهاعبارت بودند از WIP، زمان راهاندازي، بهرهبردارياز فضا، زمان تهيه و تدارك و نرخ ضايعات. بااستفاده از روشهاي AHP ، مقايسههاي زوجيبايد در هر سطح از سلسله مراتب نسبت بهعنصرهايي كه در سطح بالاتر بعدي قرار دارندانجام شود. اولين مقايسه بايد بين عملكرد مالي وعملكرد راهبردي نسبت به لزوم انتخاب راهكاربهينه به عمل آيد.
مجموعه مقايسههاي بعدي اهميت نسبياهداف راهبردي را براي تك تك هدفها تعيينميكند. سپس ميان فعاليتها نسبت به هدفهايراهبردي مقايسه به عمل ميآيد. با ارزيابي اهميتنسبي هر فعاليت نسبت به ديگري، با توجه به يكهدف راهبردي معين ميتوانيم تأثير نسبي (وزن)هر فعاليت را تعيين كنيم. با روشي مشابه بهمقايسه شاخصهاي عملكرد با توجه به فعاليتهاميپردازيم. آخرين مجموعه مقايسه ميانراهكارها نسبت به معيارهاي عملكرد است. نتايجوزنهاي در اولويت در جدول 6 آمده است.
روش AHP براي يكپارچه كردن وزنها دريك معيار كلي نرخگذاري براي هر راهكار بهمنظور تعيين امتياز عملكرد راهبردي مورد استفادهقرار ميگيرد. با اعمال اين روش، امتياز عملكردراهبردي براي راهكار JS برابر 29% و براي راهكار CMSبرابر 71% به دست ميآيد.
4.4 محاسبه امتياز نهايي راهكارها
قبل از اتمام تحليل ميخواهيم نتايجي را كه تاكنون به دست آوردهايم به صورت خلاصهبيان كنيم. اگر تصميمگيري سرمايهگذاري فعليفقط بر اساس عملكرد مالي بود راهكار موجوديعني JSبراي توليد سه محصول انتخاب ميشد
(NPVJS " NPVCMS). اگر عملكرد مالي را در نظر نميگرفتيم و تنها بر اساس عملكردراهبردي تصميم ميگرفتيم، CMSانتخاب ميشد (WJS " WCMS). در اين صورت كدام راهكارانتخاب "بهينه" است؟ JS يا CMS؟ براي پاسخ بهاين سئوال بايد امتياز عملكرد مالي و عملكردراهبردي را با هم تركيب كنيم.
امتياز كلي راهكارها را بر اساس محاسبهميانگين وزندار عملكرد مالي و عملكرد راهبرديمحاسبه ميكنيم. در تجزيه و تحليل AHPتوجيهي براي اهميت نسبي عملكرد مالي بر عملكرد راهبردي در نظر گرفتيم. فرض كنيد aبرابروزن در اولويتي است كه به عملكرد مالي درتجزيه و تحليل AHP نسبت داده شده است،NPVi برابر خالص ارزش فعلي راهكار i ام، Wiامتياز عملكرد راهبردي راهكار i ام و J مجموعهراهكارهايي است كه داراي NPV مثبت هستند.امتياز كلي هر راهكار، Si ، با استفاده از فرمول زيرمحاسبه ميشود:
در معادله بالا NPV ها قبل از تركيب آنها باوزنهاي AHP بهنجار19 ميشوند. بهنجارش بهمنظور هم مقياس كردن NPVبا وزنهاي AHPانجام ميشود. راهكار بهينه را اكنون ميتوانيمراهكاري تعريف كنيم كه داراي بالاترين امتياز كلياست. از تجزيه و تحليل AHP ميدانيم كه
0/6 = a (وزن اولويتدار تخصيص داده شده بهعملكرد مالي) با محاسبه ميانگين وزندارعملكرد، ميتوانيم امتياز كلي عملكرد را تعيينكنيم.
1,998,689 دلار + 2,239,996 دلار 2,239,996 دلار (0/6) = SJS
0/43 = (0/29)(0/4) +
1,998,689 دلار + 2,239,996 دلار 1,998,689 دلار (0/6) = SCMS
0/57 = (0/71)(0/4) +
بر اساس اين امتياز نهايي تركيبي، راهكار
CMS براي توليد محصولات 1 و 2 و 3 انتخابميشوند. همچنين راهكار JSداراي مزيتهاي كماهميتي است كه در برابر آن مزيت راهبردي CMSبا اهميت بيشتري قابل توجيه است.
خلاصه
هدف اين مقاله ارائه يك مدل براي تصميمگيري وارزيابي طرحهاي توجيهي سرمايهگذاري درسيستمهاي توليد سلولي بود. انتقاد عمده وارد برروشهاي توجيه سنتي مبتني بر دلار اين است كهپيامدهاي مهم و راهبردي سرمايهگذاريپيشنهادي را كه غالبا به سختي كمي ميشوند درنظر نميگيرد. مدلهاي چند معياره كه مزايايغير پولي سرمايهگذاري را در كانون توجه قرار ميدهند گاهي اوقات از اهميت هزينه
نهايي سرمايهگذاري غفلت ميكنند. مدلتصميمگيري يكپارچه كه در اين مقاله ارائه شده است بهترينهاي هر دو نگرش را در اختيار تصميمگيرنده قرار ميدهد، بهويژه اينكهتصميمگيرنده ميتواند براي سنجش عملكردراهكارهاي سرمايهگذاري با توجه به اهدافراهبردي سازمان و محدوديت تحليل به فقط آنراهكارهايي كه ميتوانند اهداف مالي سازمان را با توجه ارزش خالص فعلي برآورده كنند استفاده
كند.
مرجعها
Boucher, T. O. and J. A. Muckstadt, Cost1.
Estimating Methods for Evaluating theConversion from a Functional ManufacturingLayout to Group Technology, IIE Transactions,Vol. 17, No. 3, pp. 268-276, 1985.
Lenane, D. M., Accounting for the Real Cost of2.Quality, Quality Progress, January, p. 22, 1986.
Son, Y. K. and C. S. Park, Economic Measure3.of Productivity, Quality and Flexibility inAdvanced Manufacturing Systems, Journal ofManufacturing Systems, Vol. 6, No. 3, pp. 193-206, 1987.
Saaty, T. L., The Analytic Hierarchy Process,4.McGraw-Hill, New York, 1980.
Lin, Z. - C. and C. B. Yang, Economic5.Evaluation of the Planning of a FlexibleManufaturing System, International Journal ofComputer Applications in Technology, Vol. 8,Nos. 1/2, pp. 21-29-1995.
Wabalickis, R. N. Justification of FMS with the6.Analytic Hierarchy Process, Journal ofManufacturing Systems, Vol. 7, No. 3, pp. 175-182, 1988.
Boucher, T. O. and E. L. MacStravic,7.Multiattribute Evaluation Within a PresentWorth Framework and its Relation to theAnalytic Hierarchy Process, The EngineeringEconomist, Vol. 37, No. 1, pp. 1-32, 1991.
Park, C. S. and G. - T. Kim. An Economic8.Evaluation Model for Advanced ManufacturingSystems Using Activity - Based Costing, Journalof Manufacturing Systems, Vol. 14, No. 6, pp.439-451, 1995.
Angelis, D. I. and C. - Y. Lee, Strategic9.Investment Analysis Using Activity BasedCosting Concepts and Analytical HierarchyProcess Techniques, International Journal ofProduction Research, Vol. 34, No. 5, pp. 1331-1345, 1996.
|
