 |
از: دكتر محمدرضا حميدي زاده
چكيده
براي دستيابي به راهكارهاي استراتژيك موفقيت در سياستهاي توسعه صادرات فرآورده هاي صنعتي ابتدا بايد نقاط ضعف و قوت ، تنگناها و فرصتهاي سياستهاي موجود ارزيابي شود; سپس راهكارهاي بهينه براي تبديل نقاط قوت به ضعف وبهره گيري از تنگناها براي دستيابي به فرصتها تدوين شود. در اين مقاله ، ابتدا نقاط ضعف و تنگناها بررسي ، سپس راهكار مناسب بااستفاده از مدلهاي علي - حلقوي ورفتارشناسي بهينه مخارج توليد ارائه شده است .
مقدمه
در دنياي امروز با پيشرفت سريع فناوري الگوهاي توليد و مصرف نيز بشدت تغييرمي كنند. ديگر توليد و عرضه محصولات پردوام و با طول عمرزياد در بازار نمي تواندسهم فروش محصول را افزايش دهد. صنايع گرايش به كوتاه كردن طول عمر محصولات دارند. باافزايش رقابت در ساختار بازارهاي داخلي و منطقه اي ، توليدكنندگان بايد بتوانندبه سرعت محصولات جديد عرضه كنند و محصولات فعلي را بهبود بخشند تا رشد آنهاكم و متوقف نشود. هدف اين مقاله ارائه جلوه هايي از كاربرد پويائيهاي سيستم براي شبيه سازي فرايند محصولات جديد، مسئله يابي و الگوي حل مسائل بهره وري است .انتظار مي رود صنايع بتوانند با بهره گيري از چنين الگوهايي هزينه توليد محصولات جديدخود را كاهش و بهره وري را افزايش دهند. دستيابي به ناحيه صرفه جوئيهاي ناشي ازمقياس دروني براي بنگاههاي اقتصادي لامحاله زمينه ساز استفاده از صرفه جوئيهاي ناشي از مقياس بروني است كه زيربناي تبيين مسير رشد و توسعه سازمانهاي صنعتي - توليدي كشور را شكل مي دهد.
بيان مسئله
صنايع كشور در اتخاذ استراتژي توسعه فرآورده هاي صادراتي بايد بتوانند مدام محصولات جديد عرضه كنند. فناوري در موفقيت اين سياست ، نقش عمده اي ايفامي كند. واحدهاي صنعتي و توليدي كشور بايد محصولات جديدي با طول عمر معين توليد كنند زيرا تقاضا در بازار پايدار نيست و رقباي آنها به لحاظ فقدان پايداري به طورپي درپي محصولات خود را بهبود مي بخشند. بابهبود و پيشرفت فرآورده ها، توليدكنندگان داخلي براي حفظ سهم بازار خود مجبورند تا بالاترين اولويت هدف ارتقاي بهره وري رادنبال كنند. بنگاههاي اقتصادي تنها با بهره گيري از اين هدف است كه مي توانند طول عمرمحصولات را كم كرده و مدام محصولات جديد به بازار عرضه دارند. مديران واحدهاي صنعتي كشور براي دستيابي به اين هدف با دو راه حل روبرو هستند.
خريد فناوري و فرايند توليد با حق ليسانس همگام با تحولات فناوري روز;
توليد محصولات جديد با تكيه بر فناوري و توانمندي داخلي .
راه حل اول به منابع مالي بسياري نياز دارد و در حال حاضر كه كشور مواجهه باكمبود سرمايه است و در گردآوري سرمايه هاي موجود با مشكل روبرو است مقرون به صرفه نيست . راه حل دوم نه تنها چندان به منابع مالي زيادي نياز ندارد بلكه موجب ارتقاي كيفي مهارتها و بهره وري كاركنان نيز مي شود.
در اين مقاله ، از دو نگرش مخارج توليد و انگيزه هاي خلاقيت طراحان به كمك مدلهاي علي - حلقوي پويائيهاي سيستم چند الگوي كاربردي براي ترميم شبكه برنامه ريزي توليد فرآورده هاي صادراتي ارائه مي شود. علاوه براين ، رفتارشناسي مخارج بهينه توليد نيز مطرح مي شود. به هرحال ، در واحدهاي صنعتي كشور كه معمولا درگذشته احداث شده اند عموما با دو مسئله روبرو هستند:
1 - طول عمر و مدت استفاده از فرايند توليد محصولات بسيار بالاست لذا گاهي بيش ازبيست سال يك محصول با كيفيت و سيستم معين توليد مي شود. اين نوع محصولات توانايي تامين تقاضا را در ساختار رقابتي بازار ندارند زيرا رقبال آنها دائما محصولات جديد عرضه مي دارند و از طرفي ديگر، شبكه گسترده اطلاع رساني ، سلائق مصرف كنندگان را عوض مي كند و مصرف كنندگان ديگر تمايل به استفاده از آن محصولات ندارند"1".
2 - كارايي عرضه فرآورده هاي جديد پايين است و باافزايش درآمد، مخارج توليد نيزبيشتر از آن افزايش مي يابد و روزبه روز قيمت محصولات افزايش مي يابد، زيرا صنايع كشور عموما نتوانسته اند ناحيه صرفه جوئيهاي ناشي از مقياس دروني را براي خودشناسايي و الگوهاي توليد و مخارج خود را منطبق برآن كنند. بالطبع كارايي جاري توليد هم پايين خواهد بود"2".
كارآيي عرضه محصولات = تعداد دفعات عرضه محصولات جديد/ تعداد دفعات عرضه محصولات موجود
/ علامت تقسيم است
سازوكار فعلي توليد محصولات جديد
راهكارهاي بالابردن اشتياق طراحان
مدلهاي علي - حلقوي سازوكار فعلي توليد محصولات جديد كه جنبه سنتي دارد درشكل
"1" ارائه شده است .
مدل شكل "1" از دو حلقه تشكيل شده است "3".
1 - تقاضاي بازار___سرمايه گذاري ____تعداد طرحهاي عرضه محصولات جديد جايزه
____ اشتياق طراحان _____ تقاضاي بازار
2 - سرمايه گذاري تعداد طرحهاي عرضه محصولات جديد ميزان توليد
____ سود____ سرمايه گذاري
براساس اين مدل سه متغير اشتياق طراحان ، تعداد طرحهاي عرضه محصولات جديد و جايزه در ارتباط علي و با رابطه مثبت با يكديگرند.
شكل 1 - حلقه علي سازوكار جاري توليد
اعطاي جايزه با عرضه طرحهاي محصولات جديد مرتبط است لذا تعداد آنها بسياركم است . بنابراين ، صاحبان صنايع فقط توجه به تعداد طرحهاي موفق عرضه محصولات جديد مي كنند و در آن چارچوب جايزه مي دهند بالطبع اشتياق طراحان براي ارائه محصولات جديد كم است زيرا عوامل انگيزشي به اندازه كافي قدرت ايجاد تحرك وپويايي در نوآوري ندارند. براين اساس كارايي عرضه محصولات پايين است و دوره زماني عرضه محصولات جديد آنها طولاني است . در اين نظام كارايي عرضه محصولات جديد حدود ده درصد است و دوره زماني عرضه محصولات جديد بيش از سي سال است .
راهكارهاي هزينه شناسي
براي ترسيم رفتارهاي مخارج توليد صنايع تنها مي توان گفت كه اغلب اين صنايع ازرفتارهاي بهينه يابي مخارج مطابق نظريه هاي علمي هزينه و توليد در اقتصادشناسي مديريت استفاده نمي كنند. صنايع كشور عموما باافزايش توليد مخارج توليدشان نيزافزايش مي يابد و اين وضعيت را به سرعت در قيمت گذاري محصولات منعكس مي كنند.
معمولا از افزايش قيمت محصولات هم صاحبان صنايع و هم مصرف كنندگان راضي نيستند. علت آن را مي توان چنين اظهار داشت كه اغلب صنايع در ناحيه زيانهاي ناشي ازمقياس دروني و بروني فعاليت مي كنند. به هرحال ، صنعت كشور از اين وضعيت در رنج است و اين حالت را يكي از عوامل بسيار مهم ناكاميهاي خود براي ناتواني حضور دربازارهاي جهاني ذكر مي كنند. اساسا كمتر صنعتي را مي توان يافت كه نواحي بازده هاي افزايشي و كاهشي نسبت به مقياس و نيز صرفه جوئيهاي ناشي از مقياس را براي توليدات خودشناسايي و در چارچوب رفتارهاي اين نوع هزينه ها برنامه ريزي و استراتژي قيمت گذاري خود را مطابق آن تدوين كند.
"شكل 2". صنايع كشور عموما تسليم وقايع هزينه اي آتي خود مي شوند. تاكنون كمتر صنعتي را مي توان يافت كه رفتارهاي هزينه اي آينده را خلق كرده باشد و به جاي نظاره گري آينده ، آن را به وجود آورد. اما، حالا زمان آن فرارسيده است كه براي حضور در صحنه رقابتهاي اقتصادي بازارهاي منطقه اي وبين المللي رفتارهاي هزينه اي آتي را پيش بيني و مطابق چارچوبها و معيارهاي علمي آن راخلق كند تا نه تنها باارتقاي كيفيت و افزايش ميزان توليد و گشايش سهم بازارهاي جديدشاهد كاهش هزينه ها و افزايش بازده هاي سرمايه گذاري باشد.
شكل 2 - وضعيت كنوني رفتارهاي هزينه اي صنايع كشور
سازوكارهاي پيشنهادي توليد محصولات جديد
الف - راهكارهاي بالابردن اشتياق طراحان
در اين مبحث سازوكارهاي پيشنهادي در چارچوب پنج مدل علي - حلقوي ارائه مي شود.
حلقه علي سازوكار پيشنهادي ارتقاي كارايي عرضه محصولات جديد در شكل
"3"ارائه شده است . اين حلقه علي از پنج حلقه فرعي به شرح زير تشكيل شده است .
اشتياق طراحان تعداد طرحهاي عرضه محصولات جديد
____ ميزان توليد____ ____
سودآوري ____ ____جايزه ____ اشتياق طراحان
سرمايه گذاري ____ ____تعداد طرحهاي عرضه محصولات جديد____
____ميزان توليد ____
سودآوري ____ ____سرمايه گذاري
تقاضاي بازار____ ____اشتياق طراحان ____ ____تعداد طرحهاي عرضه محصولات جديد سرمايه گذاري
____ ____تقاضاي بازار
شكل 3 - حلقه هاي علي سازوكار پيشنهادي توليد محصولات جديد
- كارايي ____ ____درآمد عملياتي ____ ____ميزان
فروش ____ بهره وري ____ سودآوري كارايي
- سرمايه گذاري تقاضاي بازار ____ سهم بازار محصول
____ بازده سرمايه ____ تعدادواحدهاي صنعتي سرمايه گذاري .
در شكل "4" مدل علي دستيابي به صرفه جوئيهاي ناشي از مقياس ارائه شده است
"4"در اين مدل آثار صرفه جوئيهاي ناشي از مقياس و علل ايجادكننده آن بررسي شده است در حالي كه در شكل
"5" سودآوري و بهره وري در ارتباط با صرفه جوئيهاي ناشي ازمقياس و تعداد طرحهاي عرضه محصولات جديد تحليل شده است .
شكل 4 - مدل علي صرفه جوئيهاي ناشي ازمقياس
شكل 5 - مدل علي سودآوري - بهره وري و تعداد طرحهاي عرضه محصولات جديد
در شكل "6" مدل علي فروش بررسي شده است تكميل اين مدل را مي توان در شكل
"7" كه متغيرهاي ديگري براي توسعه فروش مطرح مي شوند و اشتياق طراحان نوآور نيزوارد مطالعه شده است مشاهده كرد.
شكل 6 - مدل علي فروش - درآمد و رشد و بقاي سازمان
شكل 7 - مدل علي فروش - راهبردهاي فروش و سازوكار قيمت گذاري
در اين پنج الگوي ترميم سازوكار عرضه محصولات جديد، جايزه در ارتباط باسودآوري است و به تناسب افزايش سودآوري ، حجم توليد و درآمد عملياتي ميزان آن بالا مي رود. اين عامل موجب افزايش اشتياق طراحان به ارائه كارهاي جديد و رفع مسائل موجود مي شود. علاوه براين ، تعداد طراحان نيز بيشتر مي شود. اين حلقه بنيادي موجب مي شود تا چهار حلقه علي توليد نيز مطابق مدلهاي اشكال
"4" الي "7" تشكيل شود وبهبودي حاصل را پوششي فراگير در سطح سازمان دهد. بنابراين ، طراحان نه فقط نگران تعداد طرحهاي عرضه محصولات جديد هستند بلكه همچنين نگران ميزان توليد،فروش ، سودآوري ، و در واقع ديگر عوامل موثر خواهند بود. استفاده از يك تيم خلاق ،دلسوز و پيگيري همواره بازوي توانمندي براي مديريت سازمان بوجود مي آورد هرچندكه ممكن است در شكل صوري قدري مزاحمتهاي اداري ايجاد كند اما موجب تحول ماهوي در عوامل انگيزشي در سطح سازمان مي شود. به هرحال ، انتظار مي رود باافزايش اشتياق طراحان نوآور نرخ توليد افزايش يابد و دوره زماني براي عرضه محصولات جديدكاهش يابد. دستيابي به اين هدف ناگزير، موجب تقويت برنامه هاي راهبردي توسعه صادرات فرآورده هاي صنعتي كشور خواهد شد.
ب - راهكارهاي بهينه يابي مخارج توليد
صنايع كشور براي آنكه بتوانند از نظريه هاي علمي هزينه و توليد در مبحث اقتصادشناسي مديريت در تعيين رفتارهاي هزينه اي ، توليدي و قيمت گذاري استفاده كنندبايد از مدلهاي بهينه رفتارهاي هزينه اي كه در شكل
"8" و "9" ارائه شده استفاده كنند. درشكل "8" ناحيه صرفه جوئيهاي ناشي از مقياس ، زيانهاي ناشي از مقياس ، بازده هاي صعودي ، نزولي و ثابت نسبت به مقياس ترسيم شده است . صنايع كشور بايد بتوانندمخارج متوسط بلندمدت و مخارج نهايي بلندمدت عمليات خود را در چارچوب مدل پيشنهادي تنظيم و تدوين كنند. مطابق اين رفتارشناسيها، بخش مقرون به صرفه اقتصادي فعاليت صنايع ، ناحيه صرفه جوئيهاي ناشي از مقياس ، بازده هاي صعودي و ثابت نسبت به مقياس است كه در اين نواحي باافزايش ميزان توليد مخارج متوسط بلندمدت كاهش مي يابد. البته ، دستيابي به اين نواحي به سادگي امكان پذير نيست بلكه بايد در چارچوب مباحث علمي و فناوري كه راهكارهاي دستيابي به نواحي بهينه را مطرح كرده اند عمل شود.
شكل شماره 8- ناحيه صرفه جوئيها و بازده هاي بهينه براي صنايع كشور
- در ناحيه بازده هاي صعودي باافزايش بكارگيري از عوامل توليد در فرايند توليد، ميزان توليد بيشتر از ميزان بهره گيري از عوامل توليد رشد مي يابد; در حالي كه در ناحيه بازده هاي نزولي ميزان بازدهي عوامل توليد مانند قبل نيست و باافزايش ميزان بهره گيري از عوامل توليد در فرايند توليد، توليد به ميزاني كمتر از آنها افزايش مي يابد.
البته باديدن اشكالي نظير شكل 8 و 9 عده اي اين نكته را متذكر مي شوند كه صاحبان صنايع و بازرگانان اطلاع كاملي از اين نوع رفتارها ندارند و شايد هم تمايلي به تبعيت ازاين الگوها نداشته باشند. در پاسخ بايد اظهار داشت هرچند درست است كه صاحبان صنايع و بازرگانان اطلاع چنداني از اين نوع رفتارهاي علمي ندارند اما در جهان واقعيات بسياري از اين اشخاص در بازارهاي رقابتي ناقص ، قيمتها را در سطح هزينه متوسطتخميني به علاوه چند درصد معين از هزينه ها
"افزايش قيمت كالا" تعيين مي كنند.صنايعي كه باجرياني از آزمون و خطا بهترين قيمت و ميزان توليد را به درستي تخمين مي زنند بيشترين سود را مي برند و در بلندمدت در صحنه فعاليت بازرگاني باقي مي مانندو كار خود را توسعه مي دهند. اما اگر صنعتي به طور ثابت قيمتهاي خود را در سطوح بسيار متفاوت باشرط: >مخارج نهايي = درآمد نهايي < تعيين كند، در بلندمدت از صحنه فعاليت اقتصادي خارج مي شود و ممكن است مدتي علت خروج خود را از صحنه فعاليتها نفهمد. ليكن بايد بداند كه علت اصلي آن تبعيت نكردن از اين نوع الگوهاست .
مطالعه اصول كلي تقاضا، توليد، هزينه و قيمت گذاري مي تواند راهكاري هدايتي وراهنما در جريان تخمين ، بسيار مفيد واقع شود و تصميم گيري صاحبان صنايع و بازرگانان را در چارچوب راههاي علمي ، عقلاني و ادراكي به درستي هدايت كند. علاوه براين ،هوشياري مديران و كارشناسان صنايع را در جمع آوري اطلاعات مناسب و ذي ربطبوجود مي آورد و به آنها تذكر مي دهد كه به دنبال چه نوع داده هايي بروند و از چه شاخصهايي براي ارزيابي عملكردها استفاده كنند.
نكته درخور توجه ديگر اين است اگر صاحبان صنايع و بازرگانان با الگوهاي پيشنهادي و نظاير اينها آشنا شوند و سازوكارهاي آنها را در تصميم گيري بدانند بيشتر ازآنها استقبال خواهند كرد. زيرا حداقل فايده اي كه اين الگوها و رفتارها براي آنها داردمشاوره اي بسيار كم هزينه است كه به آنها وضعيت فعلي و گذشته عملكرد هزينه اي وتوليديشان را نشان مي دهد و بعيد است كه شخصي هوشمند و هوشيار حداقل به شنيدن اين مشاوره ها بي اعتنا باشد.
شكل 9 - رفتارهاي بهينه مخارج توليد
انواع رفتارهاي هزينه اي براي يافتن ميزان توليد و هزينه بهينه و تعيين استراتژي هزينه - قيمت در شكل
"9" ارائه شده است . هزينه نهايي "MC" تا سطح حداقل خودناحيه بازده هاي افزايشي و سپس ناحيه بازده هاي نزولي نسبت به مقياس را شكل مي دهد. اين هزينه با هزينه متغير متوسط
"AVC" در سطح حداقل آن برابر است . در اين سطح ، بازده نهايي عوامل توليد نزولي و بازده متوسط توليدي عوامل در سطح حداكثرقرار دارد. باادامه اين روند مخارج نهايي"MC"در سطح حداقل مخارج متوسط با آن برابرمي شود كه در واقع اين نقطه ، سطح بهينه توليد را تعيين مي كند و ناحيه صرفه جوئيهاي ناشي از مقياس در سمت چپ آن قرار دارد. اگر توليد از اين سطح بيشتر شود تمامي مخارج از قبيل هزينه متغير متوسط
"AVC"، هزينه متوسط "AC" و هزينه نهايي
"MC"صعودي اند و تنها هزينه ثابت متوسط
AFC"نزولي است كه در قيمت گذاري تاثيرچنداني نمي گذارد"5".
نتيجه گيري
پس از فراغت از جنگ هشت ساله ، از آغاز سال 1368 مقامات سياسي ، اقتصادي وصنعتي كشور به طور جدي درصدد افزايش سهم عرضه محصولات جديد و بهبود كيفيت محصولات كنوني براي توسعه صادرات برآمدند. براي دستيابي به اين هدف ، ساختارسياستهاي صادرات و واردات به مرور دچار تغيير شده تا شكل بهينه پيدا كند. از اين رو،اهرمهاي حمايتي و انگيزشي از نو تدوين و اجرا مي گردند. يكي از خلاءهاي اين سياستها، كم توجهي به طراحان نوآور محصولات جديد و رفتارشناسي بهينه مخارج -توليد در صنايع كشور است كه جا دارد توجهي وافر بدانها براي رهايي از بن بست افزايش مخارج و قيمتها بشود.
پانوشتها
1 - ميزان آشنايي نويسنده با تعدادي از صنايع در طي سالهاي گذشته و حال اين وضعيت رابا مشاهده نوع توليد و كيفيت آن نمايان مي سازد. علاوه براين ، براي آشنايي بيشتر با كارتحقيقي در اين راستا به مقاله زير مراجعه شود.
Wotruba, T.R. "The transformation of industrial selling: Causes & consequence",
Industrial marketing management, Elsevier science INC,. New York, 327-338, 1996
2- Rothschild, M. L. Marketing
communication, D.C. Health & Co. Toronto, Canada, 1987
3 - حميدي زاده ، محمدرضا، پويائيهاي سيستم ، دانشگاه شهيد بهشتي ،
1379.
4 - مگ كاريكن ، آر.ج و مدير اي .آر، اقتصاد مديريت ، ترجمه محمدرضا حميدي زاده ، نشرماجد،
1371.
5 - سالواتوره ، دومينيك ، اقتصاد خرد، ترجمه حسن سبحاني ، نشر ني ،
1378.
دكتر محمدرضا حميدي زاده : عضو هيئت علمي دانشگاه شهيد بهشتي
