پيش بيني روند تكنولوژي 

دكتر عليرضا علي احمدي مهندس وفا غفاريان 

چكيده 
هرروز پيش بيني روندها مشكل تر مي شود. اين امر ناشي از شتاب و پيچيدگي روزافزون تحولات است . در چنين شرايطي برنامه ريزي درازمدت و يا طراحي استراتژي نيازمند ابزار توانمندتري خواهد بود. نظريه >حل مساله از طريق خلاقيت < يكي ازرويكردهاي موفق پيش بيني تكنولوژي است . قابليت پيش بيني اين رويكرد نه تنها روندمعمول ، بلكه تحولات خلاقانه ناشي از انتقال پارادايم |)MGIDARAP(را نيز دربرمي گيرد.
پيش بيني روند تكنولوژي امروزه در بسياري از شركتهاي معتبر دنيا مورد استفاده قراردارد. اين رويكرد بااستفاده از ابزار تحليلي ، فضاي شكل گيري تكنولوژي آينده را برآوردكرده و ابعاد مهمي از آن را پيشگويي مي كند. چنين ابزاري به همان ميزان كه در پيش بيني تكنولوژي موثر است در خلق آن نيز سودمند و اثربخش به شمار مي آيد. تلاش براي پيش بيني آينده يك فلسفه حكيمانه در بر دارد: در محيط رقابتي >بقاء< در گروغافلگيرنشدن و >كاميابي < پاداش غافلگيركردن است .

معرفي 
امروز در آغاز قرن بيست ويكم ، تكنولوژي به عنوان اصلي ترين زيرساخت رشداقتصادي شناخته مي شود. ظرفيت اقتصادي كشورها با پشتوانه تكنولوژي ملي است كه به كارزار در عرصه هاي رقابت بين المللي مي ايستد و سهم ملتها از ثروت و رفاه جهاني راتعيين مي كند. در چنين شرايطي ، جهت گيري توسعه تكنولوژي از مهمترين ابعاداستراتژي ملي به شمار مي آيد و پيش بيني روند تكنولوژي جايگاه ويژه اي در سازوكارسياستگذاري حكومتها مي يابد. اينجاست كه آينده شناسان )STSIRUTUF( قدم به ميدان مي گذارند و با تكنيك هاي خود فرصتهاي تكنولوژي آينده را براي بهره برداريهاي اقتصادي )و بعضا سياسي ( پيش بيني مي كنند.
شركت باتل )ELLETTAB( با 0057 كارمند و فروش ساليانه بيش از يك ميليارد دلاريك شركت >آينده شناس < است . باتل به بسياري از شركتها و حتي دولتها مشاوره تكنولوژي مي دهد و به آنها كمك مي كند تا محصولات و استراتژي هاي خود را براي بهترين استفاده از فرصتهاي تكنولوژي آينده طراحي كنند. اين شركت ده زمينه را به عنوان تكنولوژي هاي استراتژيك دهه 0202 پيش بيني كرده كه در راس آنها ژنتيك )CITENEG( قرار گرفته است . ماشينهاي فوق العاده كوچك |)SENIHCAMONAN(كه پس از ورود به بدن ، بدون آسيب رساندن به سلولهاي انسان ، بافتهاي سرطاني را موردحمله قرار مي دهد نيز در دو دهه آتي يك تكنولوژي ملموس خواهد بود)1(. كامپيوترزيرپوست براي ماموريتهاي ويژه نيز از جمله زمينه هاي مورد پيش بيني شركت باتل است !اين پيش بيني ها چگونه انجام مي گيرد؟ يافته هاي برمبناي اين متدولوژي ها تا چه حد قابل اعتماد است ؟ آيا مي توان خود اين كار را يك تكنولوژي دانست ؟
1 - پيش بيني آينده چيست ؟
پيش بيني )GNITSACEROF( باعبارت >برآوردي از آنچه ممكن است در آينده اتفاق بيافتد< تعريف شده است )2(. اين برآورد معمولا قطعي نيست و با >احتمالات < همراه است . پيش بيني >بهترين حدس ممكن < در مورد آينده است . چرا انسان به مطالعه آينده اي كه هنوز نيامده علاقه مند است ! راجركالدول )LLEWDLAC|.L.R( از دانشگاه آريزونا دراين خصوص مي گويد: >آينده همان چيزي است كه مابقي عمر خود را در آن صرف خواهيم كرد، از سوي ديگر، دنيا در حال تغيير است و پيش آگاهي از آنچه خواهد آمد ما رابراي انتقال به دنياي جديد آماده تر خواهد ساخت )3(.
آينده شناسي )MSIRUTUF( يك علم است . آينده شناسان از طريق مراقبت دائم حوزه موردنظر، اطلاعات لازم را گردآوري و بااستفاده از روشهاي علمي ، روند كار راتحليل مي كنند. آنان در كار خود خبره هستند و بادقت هرچه تمامتر رفتار سيستم ها،نظريات خبرگان و بروز پديده ها را تحت نظر مي گيرند)4(. بدين ترتيب آنان قادر مي شوندتا پيش بيني كنند كه تعداد افراد صدساله در سال 0502 از 531هزار نفر به 2/2 ميليون نفرخواهد رسيد، و يا تا دهه 0102 كاشت يك ريزتراشه در بدن انسان ارتباط مستقيم وي رابا كامپيوتر خانگي برقرار خواهد ساخت . برخي ، با آميزه اي از علم و تخيل پاي را از اين هم فراتر گذاشته و تاريخ آينده را پيش نويسي كرده اند. مارك كوك |)KOOC|.F.M(يك مورخ آينده است و از جايگاه سال 6202 تاريخ ربع قرن گذشته را به صورت كامل وجامعي نگاشته است . در آلبوم آقاي كوك ، توليد مصنوعي اولين سلول انسان در سال 4002، استقرار اولين خانه فضايي در سال 1102، فروپاشي آمريكا و تجزيه آن به پنج كشور مستقل در سال 4102 و ساخت اولين شهرفضايي در سال 7102 پيش بيني شده است )5(. اين پيش بيني ها تا چه حد قابل اعتمادند؟ واقعيت اين است كه هيچ روش موثري براي اعتباربخشي نظريات آينده شناسي وجود ندارد. اين نظريات >بهترين حدس ممكن < هستند. در اين راستا طول دوره پيش بيني يك عامل تعيين كننده به شمار مي آيد.>زمينه < پيش بيني نيز براين امر تاثيرگذار است . يكي از زمينه هايي كه صحت اميدواركننده اي را به همراه دارد، پيش بيني >روند تكنولوژي < است . كشف نقشه ژنتيك درسال 0002 از سال 6991 پيش بيني شده بود. >كتاب الكترونيك < نيز از پيش بيني هاي افتخارآميز آينده شناسان تلقي مي شود. برخي از آينده شناسان به جاي محصول ياتكنولوژي به پارادايم )MGIDARAP( آينده مي انديشند و نسل امروز را به آمادگي براي پارادايم فردا فرا مي خوانند. مالزي كشوري است كه پارادايم آينده را تكنولوژي انفورماتيك |)TI(مي داندو باطراحي استراتژي )CSM|=|ERODIRROCREPUS|AIDEMITLUM|NAISYALAM( خود را براي رويارويي با عصر آتي بسيج كرده است )6(. اگرعصر آتي ، عصر انفورماتيك باشد، مالزي و كشورهاي ديگري كه خود را براي ورود به اين عصر آماده كرده اند با سرعت اعجاب آوري از ديگران پيشي خواهند گرفت و به كانون تحولات اقتصادي ، تكنولوژيك )و شايد سياسي ( منطقه تبديل خواهند شد.
با پيش بيني روند تكنولوژي ، از غافلگيري در مقابل شگفتيهاي آينده مصون خواهيدبود و يا خود مي توانيد شگفتي آفرين باشيد.

2 - پيش بيني روند تكنولوژي 
چگونه مي توان تكنولوژي آينده را پيش بيني كرد؟ طي چند دهه گذشته روشهاي مختلفي براي پيش بيني تكنولوژي آينده به كار گرفته شده است : برون يابي خطي |)NOITALOPARTXE|RAENIL(، روش دلفي )IHPLED(، بررسي منحني روند)EVRUC|DNERT( ، بررسي درخت ارتباطات )EERT|ECNAVELER(، تحليل مورفولوژي و... برخي از اين روشها هستند)7(. هريك از اين روشها نقاط قوت و ضعفي را به همراه خود دارند. برخي از آنها بيش از ساختار به پارامترهاي تحليل پرداخته اند بدون اينكه توجه كنند اين پارامترها چگونه حاصل شده است . همه اين روشها بر پيش فرض تداوم روند امروز در آينده متكي هستند لذا قادر به پيش بيني جهشهاي تكنولوژيك ناشي از خلاقيتها و ابداعات فردي نخواهند بود. يك رويكرد پيش بيني تكنولوژي كه توسطجريخ آتشولر |)RELLUHSTLA|.G(روسي طراحي شده است قادر است تا جهشهاي تكنولوژيك را نيز پيش بيني كند. آتشولر يك نابغه است . او در 51 سالگي اولين اختراع خود را به ثبت رساند و تا 03 سالگي بيش از 02 كتاب و 053 مقاله علمي منتشر ساخت .آتشولر با مطالعه صدها هزار اختراع ثبت شده ، مجموعه اي از قواعد حاكم برسيستم تحولات تكنولوژيك را كشف كرده است . اين قواعد به همراه ساير روشهاي تحليلي ، ابزارتوانمندي را براي پيش بيني و ارزيابي تحولات آينده تكنولوژي فراهم مي سازد. امروزه اين رويكرد اثربخش در شركتهاي معتبري همچون ميتسوبيشي ، تويوتا، فورد و... براي آفرينش طرحهاي خلاقانه و بديع دنياي آينده مورد استفاده قرار دارد.

1-2 معرفي متدولوژي ZIRT
ZIRT مخفف كلمات روسي براي عبارت >نظريه حل مساله از طريق خلاقيت <است . جريخ آتشولر با مطالعه صدها هزار اختراع ثبت شده نشان داد كه تنها 3%راه حلهاي جديد، مفهوم جديدي را عرضه مي كند و مابقي حاصل به كارگيري ايده هاي شناخته شده ولي به گونه اي متفاوت است . پيش بيني تكنولوژي با متدولوژي ZIRT درچهار مرحله صورت مي گيرد)8(:
الف - تحليل سير تكاملي سيستم : مطالعه تاريخ سيستم مورد نظر و تشخيص جايگاه آن برروي منحني چرخه عمر )منحني S(;
ب - تشخيص مسير حركت : پيش بيني تحولات كاربردي و ساختاري سيستم بااستفاده ازقوانين و محدوديتهاي حاكم بر سيستم )04 اصل ZIRT(;
ج - فرموله كردن مساله : مدلسازي مساله و تعيين اهداف ;
د - حل مساله : حل مساله از طريق ابزار تحليلي ZIRT.
1-2 الف : تحليل سير تكاملي سيستم : سير تكاملي يك تكنولوژي در طول زمان باسنجش ميزان >منافع به هزينه < آن قابل سنجش است . اين نسبت براي سيستم هاي مختلف رفتار نسبتا ثابتي داشته و با يك منحني به شكل S نشان داده مي شود )شكل 1(.


شكل 1 - سير تكاملي يك تكنولوژي از آغاز پيدايش 
مرحله اول اين چرخه معمولا باسرعت تغييرات كمي همراه است . مرحله دوم كه باجاافتادن محصول در بازار آغاز مي شود سرعت تغيير زيادي را داشته و در نهايت سرعت رشد آن كاهش يافته و در صورت ادامه ، سير نزولي را خواهد پيمود. در عمل ،طول هر مرحله و سرعت تكاملي آن به موضوع تكنولوژي ، عوامل بازار و همچنين عوامل انساني بستگي دارد. معمولا ذينفعان تكنولوژي در راستاي تداوم مراحل 2 و3نهايت اقدامات ممكن را انجام مي دهند، اين كار از طريق اعمال اصلاحات جزيي )NOITACIFIDOM( و بازارپسند انجام مي شود. در بسياري از موارد نيز، قبل از آغازمرحله نزولي ، بااعمال يك نوآوري تكنولوژيك ، به كارگيري مواد جديد و يا ارائه مشخصه هاي كاربردي كاملتر، منحني جديدي آغاز مي گردد.
قرار گرفتن يك تكنولوژي در مرحله سوم نشانه وجود يك تكنولوژي آماده اوج ديگراست . مطالعات آتشولر نشان مي دهد كه ميزان فعاليت در جهت خلق يك تكنولوژي جديد، همبستگي زيادي با وضعيت چرخه عمر تكنولوژي موجود دارد. بررسي تعداداختراعات مرتبط با يك تكنولوژي در واحد زمان نشان مي دهد كه در دو مقطع زماني ميزان اين فعاليت به حداكثر خود مي رسد: اولين مقطع در ابتداي موفقيت بازار )نقطه a(و دومي در پايان عمر تكنولوژي )نقطه b( است )شكل 2(.


شكل 2 - ميزان فعاليتهاي نوآورانه در طول چرخه عمر يك تكنولوژي 

ماهيت و سطح اين نوآوريها نيز با يكديگر متفاوت و در مرحله ابتداي عمر از غناي بيشتري برخوردار است . ميزان بهره وري اقتصادي اين اختراعات نيز در طول چرخه عمرتكنولوژي متفاوت است . در مراحل ابتدايي اگرچه سطح نوآوريها بالاست ولي به دليل برقرارنشدن ارتباط تكنولوژي با بازار، بهره وري اقتصادي چنداني ندارد ولي در مرحله عرضه تكنولوژي به بازار، هر نوآوري كوچكي مي تواند بهره وري اقتصادي بالايي رابه همراه داشته باشد.
مطالعه منحني عمر يك تكنولوژي براساس آمار و ارقام واقعي ، قدرت پيش بيني روند تكنولوژي را ايجاد مي كند. مادامي كه يك تكنولوژي در مرحله دوم عمر خود باشدمي توان آنرا يك تكنولوژي غالب دانست و احتمال بروز تكنولوژي جديد كم است . باورود يك تكنولوژي به مرحله سوم ، شكل گيري يك تكنولوژي جايگزين قابل پيش بيني است . واقعه اي كه دير يا زود آشكار خواهد شد.
1-2 ب : تشخيص مسير حركت : هنگامي كه روند تحول يك تكنولوژي و جايگاه آن برروي چرخه عمر مشخص شد، اصول و محدوديتهاي حاكم بر تحول براي پيش بيني تكنولوژي آينده به كار گرفته مي شود. آتشولر براي اين مرحله 04 اصل ذكر مي كند. اين اصول چگونگي پيش بيني اختراعات جديد را بيان مي كنند.
اصول تحول آتشولر يافته بزرگي محسوب مي شود و اساس روش وي را تشكيل مي دهد:
اصل 1 - بخش بندي : موضوع را به بخشهاي مستقل تقسيم كنيد. )يك سازمان به بخشها،يك پروژه به فعاليتها، يك محصول به اجزاء و...(
اصل 2 - تصفيه : اجزاي فرعي را از موضوع خارج كنيد و بگذاريد تنها بخشهاي اصلي وضروري باقي بماند و...
اصل 93 - فضاي خنثي : فضاي طبيعي مساله را با يك فضاي خنثي جايگزين كنيد.
اصل 04 - ساختار مركب : ساختار مساله را از حالت يكنواخت به ساختار مركب )چندبعدي ( تبديل كنيد.
ترتيبي در اعمال اين اصول وجود ندارد ولي مجموعه آنها ابزار سيستماتيك وتوانمندي را براي شكستن پارادايم جاري و پاي گذاشتن به پارادايم آينده فراهم مي آورد.)9(
براي استفاده از اصول و رويكرد |ZIRTنرم افزارهاي كارآمدي تهيه شده است .REROLPXEZIRT يكي از اين نرم افزارهاست . اين نرم افزار براساس 04 اصل آتشولر و بااستفاده از داده هاي لازم ، كمك موثري را براي پيش بيني تكنولوژي ارائه مي كند.)01(
1-2 ج : فرموله كردن مساله : به عنوان يك قاعده كلي ، عبور از يك مرحله تحول به مرحله بعد مستلزم فرموله كردن مساله است . فرموله كردن مساله براي يك تكنولوژي جديد معمولا >تناقضاتي < را به همراه دارد كه براي تحقق ايده ها مي بايستي پاسخگويي شود. مثلا در يك موتور خودرو، راندمان مصرف سوخت و اندازه كوچك دو>مطلوبيت < متناقض با يكديگر است كه مي بايستي به سازگاري برسد. شايد در مرحله اول اين تناقض امري طبيعي و بديهي به نظر برسد و تنها راه حل آن تعيين حد بهينه اي براي اين دو فرض شود. ولي رويكرد خلاقانه و جهت گيري براي تكنولوژي آينده به بهبودهر دو پارامتر بدون از دست دادن ديگري مي انديشد. آيا اين امر ممكن است ؟
روش ZIRT راه حل اين كار را تغيير پارادايم مي داند. تناقضي كه در يك پارادايم راه حلي ندارد مي بايستي در پارادايم مناسب تري به حل آن پرداخت . اين رويكرد پيش رانه بروز تكنولوژي آينده است .
براي مثال مذكور، در نگرش معمول يك روش مبتني بر بده -بستان )FFO-EDART( حد بهينه اي را مابين اين دو مطلوبيت برمي گزيند. )شكل 3 الف ( ولي در رويكرد خلاقانه اين تناقض ازطريق يك ايده تكنولوژيك ، فضاي )پارادايم ( جديدي رابراي حل مساله مي گشايد )شكل -3 ب (. اين نگرش نه تنها براي طراحي خلاقانه محصول ، بلكه براي پيش بيني تكنولوژي آينده نيز تشخيص پارادايم مناسب حل تناقضات مساله را ضروري مي شمارد. فرايند )رفع تناقض ازطريق خلاقيت ( به صورت زنجيروار قابل تكرار است و مبنايي براي تحولات تكنولوژي به شمار مي آيد )شكل 11(.)4(

شكل 3 - حل مساله به روش معمولي در مقابل حل مساله به روش خلاقانه )تكنولوژي جديد(

1-2 د: حل مساله : براي پيش بيني تكنولوژي آينده مي بايستي تناقضات تكنولوژي امروزرا تشخيص داد و سپس فضاي محتمل براي راه حلهاي خلاقانه را جستجو كنيم . فضايي كه احتمالا خاستگاه تكنولوژي فردا خواهدبود. براي انجام اين كار روشهاي تحليلي متعددي پيشنهاد شده است . دكتر جيمزكواليك )KCILAWOK.F.J( از انستيتوي تحقيقي ILR - جايي كه در آمريكا براي توسعه روش |ZIRTتاسيس شده است - مجموعه اي ازاين روشها را به عنوان ابزاري براي پيش بيني تكنولوژي آينده پيشنهاد مي كند:)21(
شبكه پديده هاي مرتبط: اين ابزار توصيه مي كند كه ماوراي كاركرد اصلي موردنظر،پديده هاي مرتبط به آن مورد مطالعه و تاثير روند توسعه آن بر روي موضوع موردتوجه قرار گيرد.
تعريف مشخصه هاي ايده آل : اين ابزار توصيه مي كند كه موضوع موردنظر يكبار درنهايت ايده آلي ممكن تعريف شود. اين كار محدوديتهاي ذهني تحليل گر را مي گشايد.
بررسي موضوع در زمينه هاي ديگر: بررسي روند موضوع در زمينه هاي كاربردي ديگر، يك ابزار ايده بخش است . براي مثال اگر درصدد پيش بيني نسل بعدي سيستم ترمز در خودروهستيد، روند سيستم ترمز قطار، هواپيما، كفشهاي اسكيت و... را موردمطالعه قرار دهيد.
اين ابزار و روشهاي ديگري كه در اين زمينه وجود دارد كمك مي كند تا آينده شناس ،به محتمل ترين فضايي كه تكنولوژي آينده را خلق خواهدكرد، پي ببرد و ابعاد مهمي ازمشخصه هاي آن را پيشگويي كند.

شكل 4 - استراتژي طراحي خلاقانه 

3 - جمع بندي : استراتژي موفق آن است كه برپايه آينده استوار و يا خود آينده ساز باشد.سياستگذاري و برنامه ريزي برپايه شرايط امروز كاري بيهوده است و براي فردايي متفاوت ، معتبر نيست . براي دستيابي به موفقيت مي بايستي از همين امروز تاريخ فردا رانوشت . امروزه اين مفاهيم واقعيتهاي عملي بوده و با علم >آينده شناسي < )MSIRUTUF(پشتيباني مي شوند.
پيش بيني روند تكنولوژي نه تنها براي بنگاههاي كسب وكار )مقياس خرد( بلكه براي طراحي توسعه كشورها )مقياس كلان ( نيز يك ضرورت است و از ميان رويكردهايي كه براي اين مهم وجود دارد، روشهاي مبتني بر خلاقيت با قابليت پيش بيني >تحولات <تكنولوژي ، يك ويژگي استثنايي را ارائه مي كنند. بسياري از شركتهاي بزرگ دنيا اين رويكرد را مورداستفاده قرار داده اند. موتورولا )ALOROTOM(، فورد )DROF(،پروكتراندگمبل )ELBMAG|&|RETCORP(، ميتسوبيشي و تويوتا چندنمونه قابل ذكرهستند.)31( اين رويكرد نه تنها براي پيش بيني ، بلكه براي خلق تكنولوژي آينده نيز قابل استفاده است .
امروزه تنها 4 درصد از اختراعات خلاقيت و تنها 3 درصد از آنها كشف جديدي را به همراه خود دارند)41( ولي همين اندك ، به سبب عمق تاثيراتي كه بر روند توسعه اقتصادي و اجتماعي مي گذارد، به مراتب بيش از ساير ابعاد توسعه تكنولوژي حائزاهميت است . توسعه تكنولوژيك نه تنها در ميزان بهره گيري از ظرفيتهاي بالقوه )منابع انساني ، منابع طبيعي و...( عاملي تعيين كننده است ، بلكه با كمرنگ شدن مفهوم >مرزبندي < در معادلات اقتصادي - اجتماعي جهان ، سهم هر جامعه از ثروت و قدرت جهاني را نيز رقم مي زند و اين پاداشي براي شايستگيهاست . 

منابع :
7 - نواز شريف ، مديريت انتقال تكنولوژي ، فصل دوازدهم ، پيش بيني مبتني بر تكنولوژي 
* دكتر عليرضا علي احمدي : عضو هيئت علمي دانشگاه علم و صنعت ايران 
* مهندس وفا غفاريان : مديرعامل سازمان صنايع دفاع )ساصد(