روش توليدتميزتردرتوسعه پايدارصنعتي

دكتر عليرضا علي احمدي

مهندس اميرسامان خيرخواه

چكيده

مجموعه اي كه درپي مي آيد به يكي از اساسي ترين و مطرح ترين مقوله هاي مرتبط باصنعت در جهان امروز مي پردازد. طرح وسيع مسائل زيست محيطي در مجامع جهاني وكوششهاي گسترده اي كه در جلوگيري از آلودگي محيطزيست مي شود مويد اهميت موضوع است .

در مقاله سعي بر آن شده تا با تشريح دقيق مطلب و تعريف وتوصيف رابطه صنعت وآلوده شدن محيطزيست و اثرات متقابل محيط و توسعه صنعتي بر يكديگر، برداشت مناسب تري از اين موضوع مطرح شود تا درنهايت در ديدگاه موافقان توسعه صنعتي وحفظ محيطزيست نقاط مشترك شناسايي و مشخص گردد. اين امر به طور قطع و يقين حاميان توسعه پايدار و ارباب صنايع را تاحدي همسو خواهدكرد.

همچنين در اين مجموعه به راهكارهايي پرداخته مي شود كه در جلوگيري از آلودگي محيطزيست و كوشش در استقرار توسعه پايدار كمك مي كند. مشخص ترين نكته درمقاله ، طرح فرايندهاي مربوط به توليد تميزتر و تشريح آنها است . چرا كه علاوه برهمسويي با توسعه صنعتي و حفظ محيطزيست و در كل توسعه پايدار، از ويژگيهايي همچون امكان اجرا و عمل سهل تر و صرفه اقتصادي مناسب تر نيز برخوردار است .

اشاره خواهدشد كه روند پيشنهادي به سرمايه گذاري كمتري نياز داشته و برحسب شرايط و به درجات مختلف در جنبه هاي گوناگون فرايندهاي توليدي مي تواند اثر كند.بدين ترتيب اين روش براي كشورهاي درحال توسعه كه از امكانات مالي و فني مناسبي برخوردار نيستند، كاربرد بيشتري خواهدداشت .

 1 - مقدمه

حفظ و نگهداري محيطزيست و منابع طبيعي يكي از مهمترين چالشهايي است كه بشر در آستانه قرن بيست ويكم با آن مواجه است و اين درحالي است كه لزوم بهبود سطح استانداردهاي زندگي در كشورهاي درحال توسعه اهميت خود را از دست نداده است . دراين خصوص بخش صنعت به دليل آنكه مي تواند در بهبود استانداردهاي زندگي نقش عمده اي داشته باشد و نيز آثار زيست محيطي آن مهم است ، بسيار موردتوجه است .

<در طول سالهاي گذشته ، صنعت در بهبود و توسعه استانداردهاي زندگي و ارتقاءسطح دانش بشر نقشي اساسي داشته است . تامين مسكن ، تغذيه ، جابجايي وحمل ونقل ، آموزش و پرورش ، تحقيق و خدمات پزشكي همگي به محصولات صنعتي وابسته اند. ولي با اين حال اكنون ثابت شده است كه الگوهاي توسعه صنعتي كه در آنهاملاحظات زيست محيطي درنظر گرفته نشده است الگوهايي ناپايدارند>.

بنابراين در برنامه ريزي توسعه ، دو عنصر توسعه صنعتي و پايداري زيست محيطي ازعناصر اساسي بوده و به منظور برخورداري از توسعه اي بادوام ، بايد توسعه صنعتي برمفهوم پايداري زيست محيطي استوار گردد. درواقع در سطح ملي اين تنها رشد اقتصادي نيست كه بايد موردنظر قرار گيرد بلكه چگونگي اين رشد نيز از اهميت زيادي برخورداراست . <به تجربه ثابت شده است كه مي توان با حفظ قابليتهاي محيطزيست به حركت توسعه اقتصادي شتاب داد>. با اين الگوي خاص از توسعه ، <توسعه پايدار> خوانده مي شود و در اين مقاله به بررسي صنعت متناسب با توسعه پايدار مي پردازيم .

 2 - مشكلات كشورهاي درحال توسعه

درحالي كه كشورهاي صنعتي و توسعه يافته با جمعيتي حدود 16 جمعيت جهان مصرف كننده 75% از منابع انرژي و ذخاير طبيعي جهان هستند و الگوي ناصحيح توليد ومصرف در اين كشورها دليل اصلي مسائل زيست محيطي در مقياس جهاني است ،ازسوي ديگر فقر و توزيع ناصحيح درآمد در كشورهاي درحال توسعه اثرات نامطلوب شديدي بر محيطزيست آنها مي گذارد و موجب تباهي سرمايه هاي طبيعي اين كشورهامي گردد. همچنين فشار جمعيت در كشورهاي درحال توسعه موجب تشديد اثرات نامطلوب فقر مي گردد.

هرچند صنعتي شدن ، راهي براي گريز از مسائل مربوط به فقر و توسعه نيافتگي محسوب مي شود، اما فقدان منابع مالي لازم براي اجراي اقدامات زيست محيطي ، پايين بودن سطح دانش فني ، استانداردهاي صنعتي ، فقدان سيستم هاي اطلاعاتي مناسب ،مقررات زيست محيطي نامناسب و ناكافي و همچنين ناآگاهي عمومي نسبت به اهميت مسائل زيست محيطي ، اغلب منجربه استفاده گسترده از فرايندهاي توليدي نامناسبي مي گردد كه اين فرايندها در مصرف موادخام و انرژي كارايي پاييني داشته و اغلب در زمره فرايندهاي آلوده كننده محسوب مي شوند. هرچند به دليل پايين تر بودن سطح كلي توليددر كشورهاي درحال توسعه اثركلي استفاده ازاين فرايندها ناچيز است ، اما به دليل رشدسريع صنعت در اين كشورها و نيز ميل جهاني به موقعيت دهي تجديد صنايع سنگين وآلوده كننده و با مصرف كننده هاي شديد انرژي موادخام در كشورهاي درحال توسعه ،بي توجهي به مسائل محيطزيست در فرايند توسعه صنعتي براي كشورهاي درحال توسعه نيز مشكل آفرين خواهدبود.

يكي ديگر از مسائل پيش روي كشورهاي درحال توسعه وابستگي تجاري آنها به كشورهاي صنعتي است . قسمت اعظم موادخام و انرژي صنايع كشورهاي صنعتي ازذخاير و منابع كشورهاي درحال توسعه تامين مي شود و ازطرفي بيشتر محصولات اين صنايع به كشورهاي درحال توسعه صادر مي گردد.

ارتباط تجارت و محيطزيست از ابعاد مختلف قابل بررسي است . كشوري ممكن است به منظور بهبود موازنه تجاري خود ناچار شود ميزان صادرات خود را (از موادخام تامحصولات طبيعي يا مصنوعي )، فراتر از حد مجاز براي پايداري محيطزيست ، افزايش دهد. ازطرفي ديگر صادرات كالا از كشورهاي درحال توسعه به كشورهاي توسعه يافته باموانع تجاري مواجه است . صنايع كشورهاي توسعه يافته كه ناچارند استانداردهاي زيست محيطي سختي را رعايت كنند، خواستار ايجاد موانع تجاري در مقابل صنايع كشورهاي درحال توسعه اند تا از رقابتي نابرابر بااين صنايع (كه اقدامات زيست محيطي آنها ناكافي به نظر مي رسد) بپرهيزند.

بي توجهي به مسائل زيست محيطي در فرايند توسعه علاوه بر مسائلي نظير نابودي ثروتهاي طبيعي ، مشكلات تجاري و انتقال تكنولوژي نامناسب ، از بعد سياسي نيزمي تواند مسائلي به همراه داشته باشد. درحال حاضر در سطح جهان از شاخصهاي توسعه پايدار زيست محيطي براي ارزيابي ميزان توسعه يافتگي استفاده مي گردد. لذاكشوري توسعه يافته تلقي خواهدشد كه از لحاظ مسائل زيست محيطي نيز عملكردمطلوبي داشته باشد و از آنجا كه توسعه نيافتگي سبب عدم اعتبار سياسي كافي است ،توجه به توسعه مناسب و سازگار با محيط زيست محيطي در صنايع كشورهاي درحال توسعه مي تواند بهانه اي براي ضربه زدن به بعضي از دولتهاي فرصت طلب در صحنه سياست فراهم سازد.

3 - توسعه پايدار صنعتي

به منظور حركت در چارچوب توسعه پايدار صنعتي ابتدا بايد درك صحيحي از مفهوم توسعه پايدار داشت . متاسفانه در بخش صنعت و در سطح محلي در كشورهاي درحال توسعه برداشت ناقصي از مفهوم توسعه پايدار وجود دارد، بسياري از افرادي كه در بخش صنعت فعال هستند، توسعه پايدار را نوعي مصالحه و سازش بين توسعه صنعتي ومحيطزيست مي دانند.

اين برداشت ناقص از توسعه پايدار بر اين فرض استوار است كه بهره وري صنعتي وحفظ محيطزيست در تضاد با هم هستند. افرادي كه چنين تصوري دارند وظيفه اصلي خود را سودآوري مي دانند و بهبود شرايط زيست محيطي را داراي اولويت نمي بينند.

در سطح ملي نيز چنين برداشتهايي وجود دارد. در كشورهايي كه به سرعت درجهت صنعتي شدن گام برمي دارند جدي ترين مساله كمبود منابع مالي لازم براي اجراي اقدامات و تمهيدات زيست محيطي موثر و بكارگيري تكنولوژي هاي مربوطه است .هنگامي كه حركت صنعتي شدن سريع است ، حجم سرمايه لازم براي جايگزيني تجهيزات قديمي و بكارگيري تكنولوژي كنترل آلودگي قابل ملاحظه است . در چنين شرايطي به نظر مي رسد كه اولويت كار بايد در توسعه صنعتي باشد تا در مرحله بعدي نيازهاي مالي اقدامات زيست محيطي فراهم شود.

1-3 توسعه پايدار: مفهوم توسعه پايدار ابتدا در سال 1980 توسط گروه <استراتژي حفاظت جهان > و بعد در سال 1987 در گزارش برانت لند (THE BRUNDTH LAND)موردبحث قرارگرفت . گزارش برانت لند گزارشي است كه با عنوان <آينده مشترك ما> درسال 1987 ازسوي كميسيون جهان محيطزيست وتوسعه (WCED)به رياست خانم <گردهارلم برانت لند> انتشار يافت .

بعضي از نكات مهم در اين گزارش به قرار زير است :

1 - مسائل مربوط به توسعه اقتصادي و مسائل و مشكلات مربوط به محيطزيست غيرقابل تفكيك اند. به اين معني كه تنزل قابليتهاي محيطزيست ، باعث تحليل پتانسيل توسعه اقتصادي مي شود و از طرفي ديگر فقر و توسعه يافتگي مي تواند علت و معلول مسائل فراگير زيست محيطي باشد.

2 - افزايش جمعيت توسعه صنعتي قدرت لازم را براي تاثيرگذاري شديد و جبران ناپذيربر محيطزيست را به انسانها داده است .

3 - لزوما رشد اقتصادي بر محيطزيست آسيب نمي رساند بلكه <آنچه درحال حاضرموردنياز است گستره اي خاص از رشد اقتصادي است يعني رشدي كه ازنظر اجتماعي وزيست محيطي پايدار باشد>.

4 - در گزارش برانت بر روي گسترش بنيادهاي اخلاقي و مفهوم توسعه ، لزوم رعايت انصاف درقبال آيندگان و نيز لزوم عدالت در دوره زماني حاضر تاكيد شده است .

و درنهايت <توسعه پايدار> امروزه به عنوان مفهومي كه به لزوم توجه به مسائل محيطزيست به عنوان يك مساله جدي و لزوم ترويج عدالت و همراه كردن حفاظت ازمحيطزيست باتوسعه اقتصادي اشاره دارد، چنين تعريف مي شود: <توسعه اي كه نيازهاي حال را برآورده مي سازد بدون آنكه توانايي دوره هاي آينده را دربرآوردن نيازهايشان فداكند>.

از آنجا كه تعريف ارائه شده در گزارش برانت لند معني دقيق توسعه پايدار را مشخص نمي كند. محققان از مفهوم توسعه پايدار برداشتهاي مختلفي داشته اند و نظرات متفاوتي در اين زمينه ارائه كرده اند. اختلاف نظر اصلي دربين اين محققان بيشتر درمورد ميزان واندازه اي است كه سرمايه ها و كالاهاي مصنوعي مي تواند در فرايند توسعه پايدارجايگزين منابع طبيعي گردند. دراين خصوص چهار نقطه نظر عمده ، قابل تشخيص است كه در زير به آنها اشاره مي شود.

1 - ازنظر پيروان سبك پيرس (PEARCE): درمورد توسعه پايدار در گزارش پيرس چنين اظهار شده است : <مي توان شرايط لازم براي توسعه پايدار را چنين خلاصه كرد: ثبات ذخاير موجود متشكل از سرمايه هاي طبيعي ، به طور دقيق تر لازم است به نحوي كه ذخايرطبيعي داراي تغييرات منفي باشند...> به عبارتي در نظر پيرس <پايداري بدان معني است كه در فرايند توسعه ميزان ذخاير طبيعي نبايد از حد مشخصي كاهش يابند>.

2 - نظر معتقدين به امكان جايگزيني منابع طبيعي و مصنوعي : اين گروه با نظر پيروان سبك پيرس مخالف اند و چنين اظهار مي كنند كه توسعه پايدار خواستار حفظ ذخايرموجود از منابع طبيعي و يا حفظ تركيب ثابتي از آنها نيست بلكه هنگامي كه توسعه اتفاق مي افتد تركيب منابع و ذخاير اساس تغيير مي كند. افرادي كه به اين ترتيب معتقدندكه منابع فيزيكي مي توانند جايگزين منابع طبيعي گردند، نسبت به تكنولوژي ديدي خوشبينانه تر از معتقدين سبك پيرس دارند. استدلال اين افراد چنين است كه رشد وتوسعه تكنولوژي روز به روز هزينه هاي مربوط به استخراج موادخام را كاهش مي دهد وازطرفي توسعه تكنولوژي منجر به بهبود كارايي فرايندهاي توليدي مي گردد و درعين حال به كمك تكنولوژي مي توان موادخام را موردبهره برداري قرار داده و مجددا آنها رابازيافت كرد و يا به گونه اي ديگر مورداستفاده قرار داد. آنها معتقدند هرچه يك منبع ناياب تر گردد، قيمت آن منبع افزايش مي يابد و سرمايه گذاري بيشتري براي حفظ آن و يايافتن جايگزيني براي آن صورت مي گيرد.

اما افرادي كه حدودي براي جايگزيني ترسيم كرده اند، تاكيد كمي بر ذخايري همچون نفت ، مس و... دارند. بلكه بيشتر بر مسائلي نظير جمعيت موجودات زنده ، كيفيت لايه ازن و... تاكيد دارند. درنظر آنها هيچ امكان تكنولوژيكي نمي تواند جايگزين مناسبي براي اين موضوع باشد.

3 - نظرات مبتني بر قوانين ترموديناميك : بعضي از اقتصاددانان استدلالي مبتني برقوانين ترموديناميك دارند. براساس قانون دوم ترموديناميك ميل فزاينده اي به وضعيت بي نظمي وجود دارد. يعني وضعيتي كه نمي توان از آن محصول مفيدي حاصل كرد. ازاين مطلب استنباط مي شود كه بازيافت ذاتا غيرموثر است . در شرايطي كه رشد اقتصادي با افزايش استفاده از مواد و انرژي همراه است ، اين رشد با افزايش بيشتر ضايعات همراه است . در اين حالت تنها راه علاج بازيافت يا استفاده مجدد از مواد است . اما مطابق قانون دوم ترموديناميك در هر بازيافت ميزان دريافت محصول مفيد كمتر و كمتر خواهدبود.

1-3 گروهي ديگر استدلال خود را برمبناي لزوم عدالت در توسعه پايدار قرار داده اند.اين افراد بيان مي دارند كه استفاده بيشتر از منابع طبيعي تجديدناپذير گرفتن تصميمي به نيابت از آيندگان است . حتي اگر درآمد حاصل از مصرف منابع طبيعي صرف ايجاد منابع مصنوعي گردد. آيندگان ممكن است احساس كنند كه اين تصميم غلط بوده است .بنابراين منصف بودن درقبال آيندگان الزام مي دارد كه گزينه هاي ممكن براي انتخاب رابراي آيندگان بيشتر كنيم اما تصميم به كاهش منابع غيرقابل تجديد مانع از اين كارمي شود.

همان طور كه ملاحظه مي شود تنوع نظراتي كه درمورد توسعه پايدار بيان شده است زياد است و اين خود مشخص كننده ميزان ابهام در مفهوم توسعه پايدار است . اما با وجوداين ، اين مفهوم كمك مي كند تا در فرايند توسعه موجودي ذخاير طبيعي را كه دردسترس آيندگان خواهدبود درنظر داشته باشيم .

2-3 - مفهوم توسعه پايدار صنعتي : توسعه پايدار صنعتي چنين تعريف مي شود: <... آن الگوهايي از صنعتي شدن كه موجب ارتقا منافع اقتصادي و اجتماعي دوره حال و آينده مي گردد بدون اينكه به فرايندهاي اكولوژيكي آسيب برساند... تنزل كيفي مهم درفرايندهاي اكولوژيكي به وسيله صنعتي شدن و ساير فعاليتهاي انساني در بلندمدت ناپايدار است >. براين اساس براي توسعه صنعتي پايدار صنعتي سه معيار بيان مي شود:

الف ) اين توسعه بايد سپهر زيستي (BIOSPHERE) را حفظ كند;

ب ) در اين توسعه بايد موثرترين و كاراترين روشهاي استفاده از منابع طبيعي و مصنوعي طرح گرديده و به كارگرفته شود;

ج ) اين توسعه بايد عروج عدالت باشد.

برآوردن معيار (الف ) كار بسيار مشكلي است ، زيرا اين امر مستلزم يك سري اقدامات مرتبط و به هم پيوسته است و لازم است به توافقهاي بين المللي و همكاريهاي بين المللي درحد بالايي دست يافت . درواقع به منظور برآوردن معيار (الف ) لازم است تاتهديدات گازهاي گلخانه اي و مواد مخرب لايه ازن كاهش داده شود، بايد ظرفيت تحمل سيستم هاي طبيعي حفظ گردد. به عبارتي بايد از ورود بيش از حد ضايعات به محيطجلوگيري شود.

به منظور حفظ سپهرزيستي بايد استانداردهايي براي هر آلاينده مشخص و با رعايت اين استانداردها زمينه مثبت و يا كاهش بار زيست محيطي آلاينده ها را فراهم آورد. هرچندكاهش بار زيست محيطي آلاينده ها هزينه زيادي دارد، ليكن اين كار براي حفظ تعادل اكولوژيكي الزامي است . كاهش ميزان آلاينده ها مستلزم جايگزيني وسيع سوختهاي فسيلي با انرژيهاي تجديدپذير است . همزمان گسترش و بهبود وسيع كارايي فرايندها درمصرف مواد انرژي و برقراري تقريبي چرخه ماده و انرژي بايد مدنظر قرار گيرد (معايب )مساله مصرف صحيح انرژي از اهميت ويژه اي برخوردار است زيرا اين امر ارتباطمستقيمي با مسائل اساسي محيطزيست نظير <گرم شدن جهان > (GLOBALWARMING) دارد.

تفسير معيار (ج ) ازنظر معيارهاي جهاني و معيارهاي ملي امكان پذير است . درموردعدالت جهان بايد گفت : از آنجا كه الگوي كنوني توليد و مصرف در جوامع ثروتمند علت اصلي مشكلات زيست محيطي است براي دستيابي به توسعه پايدار، اين جوامع بايدمسئوليت بيشتري درمورد تغيير جهت توسعه اقتصادي جهان به سمت پايداري بلندمدت متقبل شوند.

در سطح ملي : برنامه هاي مرتبط با مردم فقير و امكان دسترسي آنان به منابع بهره ورمنجر به كاهش نياز مردم به بهره برداري بيش از حد از منابع طبيعي ، كنترل جمعيت وحفظ منابع طبيعي مي گردد. ازطرفي ديگر براي آنكه آيندگان هزينه خساراتي كه به محيطزيست وارد كرده ايم را نپردازند بايد اقدامات بلندمدتي براي جلوگيري از ايجادخسارات بيشتر به محيطزيست انجام شود. بنابراين در توسعه پايدار صنعتي به هدف پيشگيري از ايجاد آلودگي ، بهبود كارايي فرايندهاي فعلي توليد و به كارگيري فرايندهاي كارآمد و ترويج عدالت بايد مدنظر قرارگيرد.

4 - توليد تميزتر

روش مرسوم حفاظت از محيطزيست در كارخانجات ، استفاده از دستگاههاي تصفيه است . به اين ترتيب كارخانجات با قرار دادن دستگاههاي تصفيه در مسير خروج هرز آب يا مواد گازي از كارخانه ، مواد آلاينده را تقليل داده و به حد مجاز آن مي رسانند. به دليل بالابودن هزينه خريد و استفاده از دستگاههاي تصفيه ، بويژه براي كشورهاي درحال توسعه استفاده از آنها در كارخانجات كوچك و متوسط، اقتصادي نيست . علاوه بر اين سيستم هاي تصفيه اي تنها منجر به تغيير شكل آلاينده ها مي شوند و آنها را كاملا حذف نمي كنند. بنابراين روشهاي مبتني بر استفاده از سيستم هاي تصفيه براي دستيابي به اهداف توسعه پايدار صنعتي به تنهايي متناسب نيست .

درمقابل ، روشهاي مطرح در توليد تميزتر، روشهايي هستند كه براساس استراتژي پيشگيري از ايجاد آلودگي بنا شده اند و كاربرد اين روشها در صنايع به كاهش ضايعات ورفع آلودگيها منجر مي گردد. تجربيات حاصل از بكارگيري استراتژي توليد تميزتر دربعضي از كارخانجات كشورهايي چون هند، چين و ژاپن ثابت كرده است كه چنانچه اين روشها به تنهايي و يا به همراه سيستم هاي تصفيه اي بكارگرفته شوند، مقدار آلاينده ها رابطور موثري كاهش مي دهند. علاوه بر اين راه حلهاي توليد تميزتر كم هزينه بوده وبكارگيري آنها منجر به بهبود شرايط كاري در كارخانه و افزايش كارايي دستگاهها مي گرددو درنتيجه منجر به سودآوري بيشتر كارخانجات مي گردد.

اگر بخواهيم تعريف دقيقي از توليد تميزتر ارائه دهيم بايد بگوييم استراتژي توليدتميزتر به استراتژي پيشگيري از ايجاد آلودگي اطلاق مي گردد كه به طور يكپارچه درموردفرايندهاي توليدي و محصولات يا خدمات به كارگرفته مي شود و هدف از آن كاهش مخاطرات انساني و زيست محيطي است . درمورد فرايندها هدف توليد تميزتر عبارتند از:

1 - استفاده موثرتر از مواداوليه ، آب و انرژي ;

2 - حذف موادسمي و يا خطرناك ;

3 - كاهش قشر آلاينده و حذف ضايعات در سرچشمه توليد آنها.

درحالي كه درمورد محصولات ، استراتژي توليد تميزتر روي كاهش آثار مخرب زيست محيطي محصول در طول سيكل عمر آن متمركز است . اين استراتژي از مرحله طراحي محصول تا مصرف نهايي محصول را دربرمي گيرد.

لازم به ذكر است روش كاري توليد تميزتر در سطح يك كارخانه داراي يك رويه منظم است و اقدامات مربوط در اين زمينه برمبناي يك برنامه دائمي در راستاي بهبودمستمر شرايط زيست محيطي صورت مي گيرد.

5 - ويژگيهاي توليد تميزتر

همان طور كه پيش از اين گفته شد به منظور دستيابي به توسعه پايدار صنعتي بايداهدافي همچون پيشگيري از ايجاد آلودگي و توليد ضايعات ، استفاده كار از مواداوليه وانرژي و توزيع عادلانه منابع توليدي در فرايند صنعتي شدن مدنظر قرار گيرد. ازطرفي ديگر كشورهاي درحال توسعه با مسائلي همچون كمبود منابع مالي لازم در صنايع براي استفاده از تجهيزات تصفيه و رفع آلودگي ، پايين بودن نسبي سطح دانش فني واستانداردهاي توليدي و... مواجه اند. نتايج حاصله از بكارگيري روشهاي توليد تميزتر درصنايع نشان دهنده آن است كه ويژگيهاي روشهاي توليد تميزتر هماهنگ با اهداف توسعه پايدار صنعتي بوده و ازطرفي اين روشها متناسب با شرايط صنعتي در كشورهاي درحال توسعه هستند. در اينجا به منظور روشن تر شدن ماهيت توليد تميزتر و نيز مناسب بودن آن براي رسيدن به اهداف توسعه پايدار صنعتي برخي از ويژگيهاي توليد تميزتر را به شرح زير مي آوريم ;

1 - راه حلهاي توليد تميزتر راه حلهايي موردي است . ويژگي اصلي توليد تميزتر اين است كه درواقع توليد تميزتر يك استراتژي مبتني بر حل مساله است . در روش توليد تميزترابتدا فرايند توليد ضايعات موردبررسي قرارگرفته و سپس به منظور پيشگيري از ايجادآلودگي راه حلهايي متناسب با فرايند موردبررسي ارائه مي گردد. البته مي توان راه حلهاي ارائه شده در اين زمينه را در دسته هاي كلي چون تغيير تكنولوژي ، بهبود عملياتي ،اقدامات فرهنگي و مديريتي و... دسته بندي كرد. در جدول شماره يك تنوع راه حلهاي ارائه شده در پروژه DESIRE مشخص شده است . اين پروژه به منظور نشان دادن قابليتهاي توليد تميزتر در صنايع كشورهاي درحال توسعه (هند) با همكاري UNIDO وشوراي بهره وري ملي هند اجرا گرديده است .

جدول 1 - تنوع راه حلهاي توليد تميزتر در پروژه DESIRE

 2 - توليد تميزتر منجر به بهبود شرايط زيست محيطي مي شود. تجربيات حاصل از بكارگيري روشهاي توليد تميزتر نشان دهنده آن است كه راه حلهاي ارائه شده در بهبود شرايط زيست محيطي موثر بوده اند. به عنوان مثال در پروژه DESIRE راه حلها براساس ميزان تاثيري كه در كاهش بار آلودگي داشته اندبه سه دسته كم اثر، با اثر متوسط و بسيار موثر تقسيم بندي شده اند. به اين ترتيب كه 52% از راه حلها جزو راه حلهاي كم اثر 29% جزو راه حلهاي با اثرمتوسط و 19% از راه حلها بسيار موثر بوده اند. اما از آنجا كه در يك واحد صنعتي راه حلهاي مختلف با ميزان شدت تاثير متفاوت به كار گرفته مي شوددركل اثر به كارگيري راه حلهاي توليد تميزتر زياد بوده است .

3 - راه حلهاي توليد تميزتر راه حلهايي ساده و غيرپيچيده است . همان طور كه از جدول 1 نيز تاحدودي مشخص است ، راه حلهاي توليد تميزترراه حلهايي ساده اند كه مستلزم برخورداري از دانش فني بالايي نيست . ازجمله اين اقدامات بهبود محيط كار و پيشگيري از ايجاد ضايعات آلودگيهاي بي مورد، بهينه سازي كنترل فرايندها و تجهيزات و درنتيجه پيشگيري از مواردي چون سوخت ناقص و كاهش ضايعات محصول و كاركرد مناسب ماشين آلات و... هستند.

4 - راه حلهاي توليد تميزتر راه حلهايي ابتكاري و مبتني بر منطق است . تجربه نشان داده است كه در بسياري از موارد اهداف توليد تميزتر با منطقي كردن نحوه توليد حاصل شده است . به عنوان مثال در يك كارگاه سفالگري در هند قسمت اعظم آلودگي و نشر گازها به دليل ناصحيح روشن كردن كوره ها وهمچنين تنظيم ناصحيح سيستم هوارساني بوده است . كه اين منجر به احتراق ناقص سوخت و درنتيجه ايجاد دود غليظ مي گرديده است .

5 - به كارگيري توليد تميزتر صرفه اقتصادي دارد. تجربه نشان داده است كه توليد تميزتر با عقلاني كردن نحوه توليد براي واحدهاي صنعتي منافع مالي به همراه آورده است به طوري كه به كارگيري اين روشها دست كم در مدت كوتاهي مخارج حاصل از اقدامات مربوطه را پرداخت مي كند. درموردشركتهايي كه در پروژه DESIRE نقش داشته اند دوره بازگشت سرمايه گذاري روي اقدامات توليد تميزتر كمتر از يك سال بوده است .

 6 - راههاي ترويج توليد تميزتر در صنايع

درنتيجه بررسي عوامل موثر در به كارگيري روشهاي توليد تميزتر در صنايع 7 عامل اصلي به شرح زير مشخص گرديده است :

عوامل فردي : تمايلات فردي و درك موسسان و افراد كليدي در يك واحد صنعتي درزمينه توليد تميزتر در به كارگيري و اجراي موثر روشهاي توليدتميزتر در آن واحد صنعتي تاثير دارد;

عوامل سيستمي : نابالغي سيستم هاي مديريتي و اطلاعاتي به عنوان مانعي در به كارگيري موثر روشهاي توليد تميزتر مطرح است .

عوامل سازماني : اثربخشي روشهاي توليد تميزتر و بهبود مستمر در اين زمينه مستلزم وجود ساختار سازماني مناسب و تقسيم و تخصيص صحيح وظايف در يك واحد صنعتي است .

عوامل فني : عدم وجود قابليتهاي فني در يك شركت و يا به كارگيري تجهيزات قديمي در شركت از موانع به كارگيري و يا موفقيت روشهاي توليدتميزتر محسوب مي شوند.

عوامل اقتصادي : افزايش روزافزون هزينه هاي مصرف مواداوليه و انرژي و نيز هزينه هاي بالاي تعويض تجهيزات مستهلك شده و دستمزد بالاي كارگران فني از انگيزه هاي بهره گيري كارا از تجهيزات و نيروي انساني و نيز مصرف صحيح مواد و انرژي است . ازطرفي كاهش ميزان جريمه هاي مالي به دليل بهبود عملكرد زيست محيطي و نيز امكان استفاده و بهره گيري از تسهيلات مالي در اين زمينه به عنوان مشوقهاي به كارگيري توليد تميزتر مطرح اند.

اقدامات دولتي : معمولا در راستاي خطمشي صنعتي و زيست محيطي كشور اقداماتي براي تشويق صنايع به رعايت مسائل زيست محيطي و پرهيز ازايجاد آسيبهاي زيست محيطي توسط دولتها صورت مي گيرد. درصورتي كه اين اقدامات مناسب با وضعيت صنعتي و زيست محيطي كشور باشد،مي تواند صنايع را به استفاده از تكنيك هاي توليد تميزتر ترغيب كند.

ساير عوامل : عوامل ديگري كه معمولا غيرقابل كنترل هستند، نظير تغييرات فصلي ، شرايط بازار و... مي توانند در اين زمينه تاثيرگذار باشند.

باتوجه به اين عوامل پيشنهاداتي براي ترويج توليد تميزتر در صنايع ارائه گرديده كه به طوركلي مي توان آنها را در سه دسته اصلي به شرح زيرخلاصه كرد:

1 - تشكيل دواير همكاري در زمينه توليد تميزتر: به منظور افزايش تعداد واحدهاي صنعتي كه در يك ناحيه از روشهاي توليد تميزتر استفاده مي كنند وتوزيع اطلاعات فني دربين آنها و همكاري در زمينه توسعه تكنولوژيك ، تشكيل دوايري مبتني بر همكاريهاي اختياري براي ردوبدل كردن راه حلهاي توليد تميزتر درحل مسائل مشترك في مابين در نواحي صنعتي پيشنهاد مي شود.

2 - ايجاد انگيزه در صنايع براي بهره گيري از روشهاي توليد تميزتر: اقداماتي كه در اينجا موردنظر است شامل موارد زير است :

* الزام بهره گيري از روشهاي توليد تميزتر به منظور برخورداري از معافيتهاي مالياتي ، استفاده از وامها و...

* اصلاح سيستم هاي قيمت گذاري آب و انرژي .

* الزام كردن وجود سيستم مديريت زيست محيطي در شركتهايي كه از فرايندهاي خاص استفاده مي كنند.

* اضافه كردن موضوعات مرتبط با توليد تميزتر در برنامه هاي آموزشي دانشكده هاي مهندسي .

* مساعدسازي بازار براي محصولات و خدمات زيست محيطي ازطريق نشانه گذاري كالاها و برقراري استانداردها و...

3 - انجام پروژه هاي توجيهي : براي اين منظور چند كارخانه در يك زمينه كاري ، يا يك ناحيه جغرافيايي انتخاب مي گردد و به منظور نشان دادن قابليتهاي توليد تميزتر با همكاري متخصصان بيروني ارزيابيهايي به رفع آلودگي به كمك راههاي توليد تميزتر در اين صنايع اجرا مي شود.

انتشار نتايج و آموزش افراد خبره در زمينه توليد تميزتر براي اطمينان از ترويج توليد تميزتر در ساير كارخانجات ضروري است .

 7 - جمع بندي

در اين مقاله موضوعات محيطزيست ، توسعه پايدار صنعتي و توليد تميزتر موردنظر قرار گرفت . در اين راستا سعي گرديد تا با تشريح دقيق مسائل مربوط به محيطزيست و توسعه صنعتي و تعريف و توصيف رابطه صنعت و آلوده شدن محيطزيست و اثرات متقابل محيط و توسعه صنعتي بريكديگر برداشت مناسب تري از اين موضوع طرح شود.

در اين مقاله با طرح فرايندهاي مربوط به توليد تميزتر و تشريح آنها به راههايي پرداخته مي شود كه در جلوگيري از آلودگي محيطزيست و كوشش در استقرار توسعه پايدار كمك مي كند. در اين مقاله اشاره گرديد كه توليد تميزتر علاوه بر همسويي با توسعه صنعتي و حفظ محيطزيست و دركل توسعه پايدار، از ويژگيهايي همچون امكان اجرا و عمل سهل تر و صرفه اقتصادي مناسب تر نيز برخوردار است .

در اين مقاله با اشاره به اين نكته كه به كارگيري روشها و رويه هاي توليد تميزتر نياز به سرمايه اوليه كمي داشته و اينكه برحسب شرايط به درجات مختلف در جنبه هاي گوناگون فرايندهاي توليدي مي تواند اثر كند، تاكيد گرديد كه توليد تميزتر براي كشورهاي درحال توسعه كه از امكانات مالي و فني مناسبي برخوردار نيستند كاربرد بيشتري خواهد داشت .

درنهايت عوامل موثر بر به كارگيري روشهاي توليد تميزتر در صنايع بيان شد و راههاي پيشنهادي براي ترويج توليد تميزتر مشخص گرديد.

 منابع :

1 - گوئل كهن ، <شاخص شناسي در توسعه اقتصادي و حسابهاي ملي در بستر سبز> موسسه مطالعات و پژوهشهاي بازرگاني (شركت چاپ و نشر بازرگاني )،چاپ يكم ، بهمن ماه 1376.

2 - FRANCES CAIRNCROSS, "COSTING THE EARTH: THE CHALLENGE FOR GOVERNMENT. THE OPPORTUNITIES FOR BUSINESS,"HARVARD BUSINESS SCHOOL PRESS, 1992.

3 - UNIDO "SERVING DEVELOPMENT BY THE ENVIRONMENT". (PI/IB/REV/) MAY 1993.

4 - S.L.HRT, "BEYOND GREENING: STRATEGIES FOR A SUSTAINABLE WORLD" HARVARD BUSINESS REVIEW. JANUARY/FEBRUARY1997.

5 - R.V.BEKEL. "CLEANER PRODUCTION IN ASIA: EXAMPLE RESULTS AND THEIR METHODOLOGICAL AND STRATEGICIMPLICATIONS.

APO WORLD CONFERENCE ON GREEN PRODUCTIVITY 4-6 DECEMBER 1996 MANILE, PHILIPPINES.

دكتر علي احمدي عضو هيئت علمي دانشگاه علم و صنعت

مهندس اميرسامان خيرخواه دانشجوي دكتري مهندسي صنايع دانشگاه علم و صنعت