رويكرد عملگرايانه به تئوري نظم در بي نظمي
مسعود محمدخاني
masoud426@yahoo.com

مقدمه
هدف از اين نوشته،كنكاشي بر تئوري نظم در بي نظمي با ديدي عملگرايانه در سازمان است. به گونه اي كه بتوان جنبه هاي مديريتي اين تئوري را براي پيشبرد اهداف سازمان به شكلي مناسب به كار برد.

اين تئوري برمبناي ديدگاه سيستمي استوار است و ادوارد لورنز به عنوان پدر علم جديد براي اولين بار اين تئوري را سال 1963 در هواشناسي مطرح كرد. ابتدا به معرفي چهار تئوري اصلي نظم در بي نظمي مي پردازيم و سپس وارد بحث اصلي مي شويم.

1 - با دانش محدود درمورد شرايط اوليه يك نظام و با درك روابط فــــي مابين اجزاي آن مي توان رفتار آينده را تخمين زد؛
2 - يك تغييــر كوچك در رفتار اوليه سيستم مي تواند به تغييرات بسيار گسترده در آينده سيستم منجر شود؛
3 - تئوري همگون سازي مجدد، كميتها هيچ وقت ثابت نبوده و با مقياس درجه اي از آن كميت، كم و زياد مي شوند. يعني مشخصه هاي اصلي نظام در مقياسهاي مختلف ثابت مي ماند؛
4 - تئوري خود مانندي و عموميت: رفتار كلي نظامهاي گوناگون و مختلف يكسان است.
نظم در بي نظمي چيست؟ آيا مي توان آن را پيچيدگي خواند يا آن را معادل برنامه ريزي پوياي غيرخطي دانست؟

تئوري پيچيدگي: «اورمن» در اين زمينه عنوان مي كند با تئوري پيچيدگي براي بيان ويژگيهاي طبيعي و پديده هايي چون: الگوهاي آب و هوايي، الگوهاي تغييرات قيمت سهام، ترافيك سنگين و... به كار مي رود.
پيتر سنگه برخلاف تيلور كه سازمان را يك وسيله يا يك ماشين تلقي مي كرد، معتقد است كه سازمانها را بايد مثل يك موجود زنده تلقي كرد و با استفاده از تئوري آشفتگي، جاذبه هاي بيگانه سازماني را كه او به آن «نمونه هاي واقعي سيستم هــا» اطلاق مي كند (و درحقيقت نمونه هاي اصلي رفتارهاي سازماني دائماً درحال تكرار و بازتابهاي موجود هستند) را شناسايي و كشف كرد. او هنر سيستمي فكر كردن را درك پيچيدگي ساختاري حاصله از متغيرهاي سازماني دانسته و وظيفه مديران را برخورد صحيح در هدايت و تغيير رفتار كاركنـــــان درجهت نيل به اهداف سازمان مي داند.

اثر پروانه اي: بنابر تئوري دوم از تئوري هاي چهــارگانه پيچيدگي، كه تحت عنوان اثر پروانه اي (BUTTERFLY EFFECTS) از آن نام مي برند. يك تغيير كوچك در رفتار اوليه يك سيستم مي تواند به تغييرات بسيار گسترده در آينده سيستم منجر شود. مثال معروفي كه در اين زمينه خيلي كاربرد دارد عنوان مي كند كه بال زدن يك پروانه در شرق دور مي تواند به ايجاد طوفان در نيويورك منجر گردد.

بررسي اثرات و كنشهايي كه در تعاملات رفتاري ظاهراً كم اهميت به وجود مي آيد و اثر آن بر فعاليتهاي بلندمدت يك سازمان، نكته حايزاهميت اين تئوري است.
مدير بايد اين نكته را همواره درنظر آورد كه رفتارهاي مثبت وخيلي كوچك مي تواند اثر ناشناخته و فزاينده اي در كل سيستم داشته باشد و براي ايجاد يك فضاي خلاق و مثبت لزوماً نبايد اتفاق بزرگ و غيرمترقبه اي رخ دهد. بلكه اثر كوچك يك رفتار منفي و يا يك رفتار مثبت مي تواند موجب ايجاد تغييرات بزرگي در سيستم شود.
- موردي ديگر از اين تئوري در مديريت، اصل همپاياني (EQUIFINALITY) است: اصل همپاياني، بيان كننده اين حقيقت است كه نيل به موفقيت لزوماً منوط به انتخاب يك مسير با يك روش معين نيست. همين اصل است كه به مديران و كاركنان توصيه مي كند هيچگاه از دريافت پيشنهادي جديد براي انجام بهتر امور در تمام زمينه ها كوتاهي نكنند.
- موردي ديگر در اين زمينه (SYNERGY) است.
كليت يك سيستم بر اثر تركيب عناصر آن داراي كيفيتهاي تازه اي مي شود كه از مجموع عناصر انفرادي اجزاي سيستم بيشتر است يعني ممكن است (4<&و2+2).
يعني مديريت بايد سعي در ايجاد فضاي گروهي مثبتي كند كه نتيجه كار آنها به عنوان گروه، بيشتر از كار تك تك آنها باشد.
تئوري سوم كه به نام تئوري همگون سازي مجدد شنـــاخته مي شود. به بيان اين مطلب مي پردازد كه كميتها هيچ وقت ثابت نبوده و با مقيـــــاس درجه اي از آن كميت، كم و زياد مي شوند. يعني مشخصه هاي اصلي نظام در مقياس مختلف ثابت مي ماند.
نتيجه گيري
باتوجه به مفهوم اصلي تئوري پيچيدگي و تئوريهــاي چهارگانه آن نكات كليدي زير را مي توان به عنوان راهنماييهاي عملي و اجرايي براي مديران پيشنهاد كرد:
- همين رويدادها و حوادث ظاهراً بي معني و كم اهميت روزمره در سازمان است

كه به پيشرفت سازمان و ارتقا مدير و يا سقوط سازمان منجر مي شود.
- در بررسي رويدادها و فرايندها ارتباط اين فرايندها را با INPUTها و OUTPUTها و ساير اجزاء سيستم فراموش ننمايد.
- شما هرگونه كه رفتار نماييد به عنوان يك الگو و سرمشق به كاركنان و زيردستان خود الگو خواهيد داد. پس اگر شما فردي بي نظم و يا كم مطالعه
و... هستيد انتظار نظم و مطالعه از زيردستان شما انتظاري بيهوده است. ابتدا بايد خود را به عنوان يك زيرسيستم اصلاح نماييد تا بتوانيد اثر آن را در كل سيستم مشاهده كنيد.
- كاركنان و مديران زيردست شما به عنوان انسانهايي كه با شما فعاليت مي كنند در يك سري از اصول كلي رفتار مشتركي دارند كه اين رفتار مشترك در تمام سازمانها يكسان است:
1 - اگر با ديدي مثبت به رفتار و عملكرد كاركنان نگريسته شود رفتارها و عملكردهاي آنان با شتاب بيشتري به سمت بهبود خواهد رفت و بالعكس.
2 - هرچه سيستم هاي كنترلي پيچيده تر گردند راههاي فرار از اين سيستم ها نيز پيشرفته تر خواهند بود، به كارمندان خود اعتماد كنيد.
3 - ارزش نهادن به كار و فعاليت ديگران احترام به خود است. پس براي پيشبرد كار خود و سازمان براي كار و فعاليت كاركنان ارزش قايل شويد.

منابع
1 - برگزيده نظريه هاي سازمان و مديريت، انتشارت سمت، ترجمه دكتر علي اكبر نيكواقبال.
2 - تئوري هاي سازمان استوره ها، جي ام. شفريتزوجي. استيون اوت، انتشارات فرزانه، ترجمه دكتر علي پارسائيان.
3 - همايش تغييرات شگرف و بنيادين علوم و فناوري هاي جديد، دكتر محسن قدمي.
4 - SYMPOSIUM ON CHAOS THEORY AND MANAGMENT, ANNAC, COLLEGE OF CRIMINAL JUSTICE, DEPARTMENT OF PUBLIC MANAGEMENT, 445 WEST 59 TH STREET, NEW YORK.
5 - MANAGEMENT, LOUIS. E. BOONE AND DAVID.L.KURTZ, FOURTH EDITION MC GRAW HILL.
6 - OVERMAN, E.SAM (1996). THE NEW SCIENCES OF ADMINISTRATION: CHAOS AND QUANTUM THEORY. PUBLIC ADMINISTRATION REVIEW 56 SEPTEMBER / OCTOBER: 487-49.
7 - SHAFRITZ, JAY M. AND J.STEVEN OTT (1992). (EDS) CLASSICS OF ORGANIZATION THEORY. PACIFIC GROVE. CALIFORNIA: BROOKS/COLE PUBLISHING CO.