مديريت زنجيره تامين و پشتيباني تكنولوژي اطلاعات
عليرضا پويا

چكيده
زنجيره هاي تامين، تامين كنندگان را به يك شركت توليدي و شركت را به مشتريانش ارتباط مي دهد. براي اداره صحيح زنجيره تامين لازم است تا نسبت به خدمات عالي به مشتريان، هـزينه هاي پايين و زمان چرخه كوتاه اطمينان حاصل كنيم. زنجيره هاي تامين داراي انواع مختلفي هستند كه مي توان از مهمترين آنها به «ساخت يكپارچه براي ذخيره كردن»، «پس از تخليه پركردن به طور مستمر»، «ساخت برمبناي سفارش» و «مونتاژ كانالي» اشاره كرد.

اداره زنجيره تامين با وجود عدم اطمينان در تقاضا و تامين و نياز براي هماهنگي بين چندين فعاليت تجــــاري شركاء مشكل است. از اصلي ترين اين مشكلات مي توان از «اثر شلاق چرمي» و «ذخيره فريبنده» نام برد. راه حلهايي براي مشكلات زنجيره تامين وجود دارند كه از آن جمله مي توان به «ادغام عمودي»، «موجودي مناسب»، «استراتژي هاي كاهش عدم اطمينان محيطي» و استفاده از «تكنيك ها و فنون مناسب برنامه ريزي و توليد» اشاره كرد. فناوري اطلاعات نيز با پشتيباني از راه حلهاي ارائه شده گام موثري در حل مشكلات مذكور برداشته است كه از آن جمله به نرم افزارهاي SCM، ERP، OPT، ANAL و همچنين حالتهاي تكامل يافته و يكپارچه مديريت زنجيره تامين (SCM) و ERP اشاره كرد. دومين شكل كمك فناوري اطلاعات از زنجيره تامين به وسيله كاركرد تجارت الكترونيك است كه آن را ازطريق خودكاركردن فرايندها و يكپارچه كردن فعاليتهاي اصلي شغل تجاري به وسيله يك ساختار الكترونيكي فراهم آورده است. اما اجراي سفارش نيز در تجارت الكترونيك به دليل نياز به حمل بسته هاي كوچك كالا براي مشتريان زياد مشكل است كه اين مشكل ازطريق راه حلهايي همانند تحويل درهمان روز و حتي همان ساعت و انبارهاي خودكار قابل حل است.

مقدمه
موفقيت خيلي از سازمانهاي خصوصي، دولتي و نظامي به توانايي آنها در ارائه خروجيهاي مصوب وابسته است. ارائه محصولات بهتـــر در يك طيف وسيع و با هزينه اي پايين و انجام سريع آن. ارائه مطلوب اين خروجيها (هزينه، كيفيت، عملكرد، تحويل، انعطاف و نوآوري) به توانايي سازمان در اداره جريان مواد، اطلاعات و پول درون و بيرون سازمان وابسته است. اين جريان به عنوان زنجيره تامين شناخته شده است. به دليل اينكه زنجيره هاي تامين ممكن است طولاني و پيچيده و شامل تعداد زيادي شركاء تجاري باشد، مشكلاتي طي آن پيش مي آيد. اين مشكلات درصورت تأخير درحل به نارضايتي مشتريان و از دست دادن فروش منجر شود و هزينه هاي بالايي را براي رفع متحمل سازمان كند. شركتهايي در كلاس جهاني خيلي از موفقيتهايشان را به مديريت زنجيره تامين نسبت مي دهند، آنچه كه به طور وسيعي توسط فناوري اطلاعات (IT) حمايت مي شود.

در اين مقاله سعي بر اين است كه ماهيت و انواع زنجيره تامين و اينكه چرا در اينجا مشكلات اتفاق مي افتد را توضيح دهيم. سپس فنــاوري اطلاعات مبتني بر راه حلها را مطرح مي كنيم كه بيشترين آنها به وسيله نرم افزارهاي كاملي از قبيل MRP، ERP آماده هستند. بعد به شما نشان مي دهيم چگونه تجارت الكترونيك (EC) مي تواند مشكلات زنجيره تامين را حل كند. در پايان مشكلات مربوط به سفارشات انجام شده در سيستم تجارت الكترونيك و بعضي راه حلهاي استفاده شده براي حل آنها را توصيف مي كنيم.

مديريت زنجيره تامين چيست؟
مديريت زنجيره تامين نتيجه تكاملي مديريت انبارداري است. در دهه 60 كارشناسان با مطالعه بر روي رابطه داخلي بين انبارداري و حمل و نقل و يكپارچه سازي آنها قادر به كاهش موجودي خود شدند كه حاصل اين مطالعات مديريت توزيع نام گرفت. در مسير تكامل با اضافه شدن مباحث مديريت ساخت، تداركات و سفارشها به مديريت توزيع مفهوم لجستيك پديد آمد و وضعيت كنوني يعني زنجيره تامين نتيجه به هم پيوستن حلقه هاي عملياتي مختلف است كه در ابتداي آن عــرضه كنندگان و در انتهاي آن مشتريان قرار دارند.

يك زنجيره تامين به جريان مواد، اطلاعات، وجوه و خدمات از تامين كنندگان موادخام طي كارگاهها و انبارها تا مشتريان پاياني اشاره دارد و شامل سازمانها و فرايندهايي مي شود كه كالاها، اطلاعات و خدمات را ايجاد و به مصرف كنندگان تحويل مي دهند. اين زنجيره شامل خيلي از وظايف از قبيل خريد، جريان وجـــوه، باربري مواد، برنامه ريزي و كنترل توليد، كنترل موجودي و لجستيكي و توزيع و تحويل مي گردد.

اهداف نرم افزار مديريت زنجيره تامين مدرن كاهش عدم اطمينان و ريسك در زنجيره تامين است. با وجود آن، به طور مثبتي بر سطوح موجودي، زمان چرخه، فرايندهاي تجاري و سرويس هاي خدماتي به مشتري اثر مي گذارد. اين زنجيره فرايندي پويا است كه فعاليتهاي همزمان، ارزيابيهاي مستمر از طرفين درگير، فناوري هاي به كار رفته در آن و ساختار سازماني را شامل مي شود. اين فناوري براي مشتريان امكاناتي را فراهم مي آورد تا حق انتخاب فراواني را داشته باشند و به صورت فزاينده اي به اطلاعات دسترسي پيدا كنند و هدف در آن ايجاد ارزش براي مصرف كننده است. همه اين عوامل بر افزايش سودآوري و رقابتي بودن كمك مي كنند.

شكل 1يك زنجيره تامين نسبتاً ساده را نشان مي دهد كه يك شركت با تامين كنندگان (در سمت چپ) و با توزيع كنندگان (در سمت راست) متصل شده است. قابل ذكر است كه تامين كنندگان ممكن است خود تامين كننده داشته باشند و نمودار به سمت چپ همچنان گسترش يابد. به علاوه در جريان مواد يك جريان اطلاعات كه دوطرفه بوده و يك جريان پول كه درجهت خلاف جريان كالاست، وجود دارد. زنجيره تامين در شكل 1 - خطي بوده و اجزاي آن در شكل مشخص شده است.



1 - زنجيره تامين بالادست: اين بخش شامل تامين كنندگان اوليه (كه خودشان مي توانند مونتاژكننده و يا سازنده باشند) و تامين كنندگانشان هستندكه همه اين مسيرها از مواد سرچشمه مي گيرد. فعاليتهاي اصلي اين قسمت خريد و حمل است.

2 - زنجيره تامين داخلي: اين بخش شامل همه پردازشهاي استفاده شده به وسيله يك سازمان در تبديل داده هاي حمل شـــــده به سازمان به وسيله تامين كنندگان به خروجيهاست، از زماني كه مواد وارد سازمان مي شود تا زماني كه محصول نهايي براي توزيع به خارج سازمان حركت مي كند. فعاليتها اينجا شامل حمل مواد، مديريت موجودي، ساخت وكنترل كيفيت است.

3 - زنجيره تامين پايين دست: اين بخش شامل همه فرايندهاي درگير در توزيع و تحويل محصولات به مشتريان نهايي است. خيلي زياد مشاهده مي شود كه زنجيره تامين وقتي محصــول واگذار يا مصرف مي گردد، پايان مي پذيرد. اينجا فعاليتها شامل بسته بندي، انبار و حمل است. اين فعاليتها ممكن است با استفاده از چندين توزيع كننده انجام شود مثل كل فروشان و خرده فروشان. ايـــن قسمت مي تواند به سمت راست به همين ترتيب گسترش يابد.

زنجيره تامين درهمه شكلها و اندازه ها وجود دارد و ممكن است بسيار پيچيده باشد. زنجيره تامين براي يك ماشين شامل صدها عرضه كننده، هزاران كارگاه ساخت و كارگاه مونتاژ، انبارها، دلالها، فروشندگان تجاري مستقيم، عمده فروشان، مشتريان و وظايف پشتيباني ازقبيل مهندسي محصول، آژانس هاي خريد، بانك ها و شركتهاي نقل و انتقال است و مي توان گفت در اين مورد زنجيره تامين مثل شكل 1 - خطي نبوده و داراي حلقه است.

ذكر اين نكته نيز مهم است كه جريان كالا نيز مي تواند درجهت عكس اتفاق بيفتد مثل جريان كالاهاي برگشتي.

لجستيك معكوس شامل فرايند كالاهاي عودتي و برگشتي و نحوه برخورد مناسب با اين نوع اقلام و تمام عمليات مرتبط با مصرف مجدد كالا و مواد به منظور افزايش بهره وري، سوددهي و كارآمدي بيشتر سازمان لجستيكي است. لجستيك معكوس تمام فعاليتهاي زنجيره تامين كه به صورت معكوس اتفاق مي افتد را شامل مي شود. به طوركلي لجستيك معكوس را مي توان اين گونه تعريف كرد «انتقال دقيق، به موقع و درست مواد، اقلام و كالاهاي قابل استفاده و غيرقابل استفاده از انتهايي ترين نقطه و آخرين مصرف كننده ازطريق زنجيره تامين به واحد مناسب و موردنظر» و به عبارت ديگر لجستيك معكوس «فرايند حركت و انتقال براي كالاها و توليداتي است كه در زنجيره تامين داراي قابليت بازگشت هستند».

نبايد فراموش كرد كه لجستيك معكوس نيازمند اشتراك مساعي خوب و نزديك توليد، بازاريابي، امورمالي، سيستم هاي اطلاعاتي و منابع انساني براي جلوگيري از تضادها و برخوردهاي ناهمگون احتمالي در زنجيره تامين است. در لجستيك معكوس بهبود مستمر از طرق مختلفي صورت مي گيرد كه عبارتند از: مصرف مجدد مستقيم كه كالاها پس از تميز شدن بدون هيچ تغييري به مشتريان بازگردانده مي شوند؛ بازيافت مواد كه كاربري مواد و كالاها تغيير داده شده و به مشتريان عرضه مي گردد؛ تعميرات؛ به روز كـــردن مجدد؛ بازسازي و بهينه سازي كه مي تواند شامل تمامي موارد بازيافت مواد، تعميرات و به روز كردن مجدد باشد.

انواع زنجيره تامين
در شركتهاي توليدي سنتي كالاها پس از توليد در انبارها و مكانهاي ديگر انبار مي شدند كه اين زنجيره تامين را پيچيده تر مي كرد. اگر شركت از يك مدل تجاري ساخت برمبناي سفارش استفاده كند، هيچ نيازي براي انباركردن محصولات ساخته شده وجود نخواهد داشت اما درعين حال نياز براي انبار موادخام و اجزاء سازنده وجود خواهد داشت. بنابراين، واضح است كه زنجيره هاي تامين به ماهيت شركت وابسته است.

الف - ساخت تجمعي براي ذخيره كردن: مدل زنجيره تامين ساخت تجمعي براي ذخيره كردن بر تقاضاهاي جهت دار مشتري درزمان واقعي به منظور ذخيره كاراي موجودي كالاي ساخته شده تمركز دارد. اين تجمع ذخيره اغلب ازطريق استفاده از يك سيستم اطلاعاتي انجام مي شود كه به طوركامل يكپارچه است (SCM/ERP) . بــدين طريق كه چنين سيستمي مي تواند اطلاعات تقاضاهاي زمان واقعي را كه مي تواند براي تعديل و توسعه برنامه ها و بــرنامه هاي عملياتي توليد استفاده شود را جمع آوري كرد و نسبت به ذخيره اقلامي اقدام كند كه موردنياز مشتريان است. اين گونه سيستم ها به صورت يكپارچه اي فعاليتهاي برنامه ريزي توزيع، ساخت، برنامه ريزي تفصيلي، كنترل موجودي، هماهنگي تامين با چندين كانال توزيع، جريان اطلاعات صحيح درباره تقاضا، سرمايه گذاري، ظرفيت موجودي، برنامه ريزي تفصيلي نقل و انتقال و... را انجام مي دهد.

ب - ذخيره كردن مستمر: ايده اين مدل برپايه از نو پركردن موجودي تخليه شده به طور مداوم به وسيله كــــــاركردن به طور نزديكي با تامين كنندگان و يا واسطه ها استوار است. بنابراين، ارتباط محكمي بين فرايند اجراي سفارش و فرايند توليدي موردنياز است. اين مدل كاربردي ترين مدل براي محيطهايي با الگوهاي تقاضاي ثابت است.

ج - ساخت براي سفارش: مفهوم اين مدل برپايه سفارش براي مونتاژكردن بلافاصله پس از دريافت سفارش استوار است. اين مدل به مديريت مفيد موجوديهاي اجزاء و تحويل تداركات موردنياز طي زنجيره تامين نياز دارد. يك راه حل براي غلبه بر اين نياز استفاده چندمنظوره از دستگاهها براي توليد كالاست. يكي از مزيتهاي اصلي اين نوع مدل ادراكي است كه هر مشتري مي تواند از محصول موردنياز خود تجسم كند. به علاوه اينكه هر مشتري كالاهاي خود را سريعاً دريافت مي كند.

د - مونتاژ كانالي: با يك تعديل جزئي در مدل ساخت برمبناي سفارش مونتاژ كانالي (CHANNEL ASSEMBLY) به دست مي آيد. در اين مدل بخشهاي هر محصول همان طور كه در كانال توزيع حركت مي كند جمع آوري و مونتاژ مي شوند. براي مثال، مي توان بعضي شركتهاي رايانه اي كه در زنجيره توزيع بخشهاي رايانه، آنها را خريداري و مونتاژ و سپس تحويل مشتري مي دهند را نام برد. بنابراين، سفارش رايانه اي مشتري تنها بايد براي قرارگرفتن در يك وسيله براي تحويل جمع شوند.

ز - زنجيــره تامين جهاني: زنجيره تاميني كه تامين كنندگان و يا مشتريان را در كشورهاي ديگر درگير خود مي كند به عنوان زنجيره تامين جهاني شناخته مي شود. دلايل اصلي كه چرا شركتها وارد زنجيره تامين جهاني مي شوند عبارتند از: قيمتهاي پايين تر مواد، خدمات و نيروي انساني؛ دسترسي به محصولات و فناوري كه در داخل دردسترس نيستند؛ كيفيت بالاي محصولات بـــازارهاي جهاني؛ استراتژي هاي فروش جهاني شركت؛ تشديد رقابت جهانــــي كه درنتيجه كاهش هزينه شركت مي شود؛ نياز به توسعه حضور خارجي و بازرگاني بين المللي. برخي ازمشكلاتي كه مممكن است در زنجيره هاي تامين جهاني وجود داشته باشد عبارتند از مشكلات حقوقي، دستمزدها و مالياتهاي دادوستد، اختلاف فرهنگي و زباني، تغييرات سريع در نرخهاي پولهاي رايج تبادلي و عدم ثبات سياسي.

مشكلات زنجيره تامين و منابع آنها
درجهان تجارت مثالهاي بي شماري از شركتهايي كه قادر نيستند به سطح تقاضايشان برسند و درنتيجه موجوديهاي هزينه بر و زيادي پروژه اي را متحمل مي شوند وجود دارد. در اين قسمت ما به تشريح اين مشكلات و علل آنها مي پردازيم.

مشكلات طي زنجيره تامين به طوركلي از دو منبع ناشي مي شوند:
1 - عدم اطمينان: يك منبع اصلي عدم اطمينان زنجيره تامين پيش بيني تقاضا است. پيش بيني تقاضا از چندين فاكتور از قبيل رقابت، قيمتها، شرايط فعلي، توسعه تكنولوژيكي و سطح عمومي تعهد مشتريان تاثير مي پذيرد. ديگر عامل عدم اطمينان زنجيره تامين زمانهاي تحويل است كه خود به عواملي مانند نسبت خرابي ماشين ها در فرايند توليد خطي، فشردگي ترافيكي كه در حمل و نقل دخالت مي كند و مشكلات كيفيت مواد كه ممكن است تأخيرات توليد را ايجاد كند وابسته است.

2 - عدم هماهنگي: اين نوع مشكلات هنگامي اتفاق مي افتد كه يك بخش شركت با ديگر بخشها ارتباط خوبي ندارد، وقتي پيغام براي شركاء تجاري غيرقابل فهم باشد و وقتي بخشهاي شركت از بعضي مسائل آگاهي ندارند و يا خيلي دير از آنچه موردنياز است و يا آنچه بايد اتفاق بيفتد آگاه مي شوند.
همان طور كه اشاره شــــــد مشكلات بي شماري طي زنجيره تامين مي تواند رخ دهد كه در اين قسمت به دو مورد از مزمن ترين مشكلات آن اشاره مي شود.
الف - اثر شلاق چرمي (THE BULL WHIP EFFECT) : اثر شلاقي به تغييرات نامنظم در سفارشات طي زنجيره تامين اطلاق مي شود. اين اثر براي اولين بار به وسيله پروكتل و گمبل (PSG) در ارتباط با يكي از محصولاتشان مشاهده و شناخته شد. دراين مشكل گرچه فروش واقعي در فروشگاهها نسبتاً ثابت و قابل پيش بيني بود اما سفارشات عمده فروشان و توزيع كنندگان براي PSG (سازنده) ميدان نوسانات شديدي داشته و مشكلات موجودي محصول ساخته شده را براي PSG داشت. يك تحقيق نشان داد كه سفارشات توزيع كنندگان به دليل پيش بيني ضعيف تقاضا و كمبود هماهنگي و اطمينان درميان شركاء زنجيره تامين تغييرات نامنظمي داشت، به دليل اينكه هر ماهيت مجزا طي زنجيره تامين سفارشات و تصميمات موجودي را با يك ديد نسبت به منافع خود به طرف بالاي زنجيره تامين انجام مي داد كه اين منجر مي شد كــــــه ميزان پيش بيني ها به طرف بالاي زنجيره همچنان افزايش يافته و به موجوديهاي اضافه اي در تمام قسمتهاي زنجيره تامين منجر شود.
ب - ذخيره فريبنده: اين گونه مشكل زماني كه مشتريان محصولي را مي خواهند كه دردسترس نيست اتفاق مي افتد گرچه درحقيقت وجود دارد مثل وقتي كه محصول درجايي نادرست قرار مي گيرد يا اينكه مقدار ذخيره ناصحيح است.
راه حلهاي مشكلات زنجيره تامين
هرساله سازمانها راه حلهاي زيادي را براي مشكلات زنجيره تامين پيدا كرده اند. در اين قسمت سعي بر اين است ابتدا راه حلها مطرح و سپس پشتيباني فنـــاوري اطلاعات درمورد راه حلهاي ارائه شده بحث شود.
- راه حلها: جهت رفع مشكلات در زنجيره تامين سه دسته فنون وجود دارد. دسته اول فنوني هستند كه در ارتباط با طراحي و عرضه قطعات، عرضه كنندگان، مديريت ارتباطات بين عرضه كنندگان و ارتبـــاط سازمان با عرضه كنندگان وجود دارد، دسته دوم فنوني هستند كه در ارتباط با سيستم هاي توليدي، مديريت موجودي و مسائل داخلي سازمان جهت رفع مشكلات وجود دارد و دسته سوم مجموعه تدابيــــــري هستند كه درمورد توزيع كنندگان، خريداران، وفاداري خريداران و هماهنگي آنها با سازمان بايد
لحاظ شود. در ذيل به بعضي موارد اشاره مي شود:
1 - ادغام عمودي
2 - كنترل موجودي
3 - تكنيك هاي مناسب بر برنامه ريزي توليد
الف - تكنيك هاي توليدي به موقع
ب - تكنيك هاي برنامه ريزي مواد موردنياز
ج - عمليات همزمان
4 - استراتژي هاي كاهش عدم اطمينان
اما در محيط تجاري رقابتي امروزه، كارايي و ثمربخشي زنجيره تامين در بيشترين سازمانها بحراني هستند و به طور گسترده اي به هماهنگي اطلاعاتي بين بخشهاي مختلف سازمان، سيستم هاي پشتيباني اطلاعات و يكپارچه كردن سيستم هاي مختلف وابسته است.
پشتيباني فناوري اطلاعات از زنجيره تامين و ادغام سيستمها: حقيقتاً مفهوم زنجيره تامين با رايانه اي شدن فعاليتهاي آن طي 50 سال اخير توسعه داده شده است. به عنوان مثال، پشتيباني فناوري اطلاعات از سيستم هاي برنامه ريزي و توليدي را مي توان با عنوان توليد رايانه اي يكپارچه نام برد كــــــه ازطريق انسجام سخت افزاري و نرم افــــزاري انواع تكنولوژي هاي JIT، MRP، CAD، CAM، GTو... صورت مي گيرد. برخي از مثالهايي از اينكه چگونه فناوري اطلاعات مشكلات زنجيره تامين را حل مي كند در جدول شماره يك ارائه شده است.


به طوركلي چهار گروه نرم افزاري از زنجيره تامين پشتيباني مي كنند كه عبارتند از:
1 - نرم افزارهاي برنامه ريزي منابع موسسه (ERP)
2 - نرم افزارهاي مديريت زنجيره تامين (SCM)
3 - نرم افزارهاي بهينه سازي توليد (OPT)
4 - نرم افزارهاي تجزيه و تحليل (ANAL)
1 - نرم افزارهــــاي گروه ERP: اين دسته از نرم افزارها براساس سيستم برنامه ريزي منابع كه قبلاً به سيستم برنامه ريزي مواد (MRP) معروف بود طراحي شده اند. نرم افزارهاي ERP سعي مي كنند براساس مفاهيمي از MRP عملكردها و بخشهــــايي را كه خارج از حوزه هاي برنامه ريزي توليد قرار دارند را يكپارچه و هماهنگ سازند.

2 - نرم افزارهاي گروه SCM: اين نرم افزارها عمدتاً برهمخواني بخش تامين و تقاضا تاكيد دارد و همـــه وظايف كسب و كار را تعقيب نمي كنند. اكثــراين نرم افزارها از روشهاي پيش بيني پيشرفته براي برنامه ريزي تقاضا، از واحد زمانبندي و برنامه ريــزي توليد براي برنامه ريزي تامين و از ابزارهاي تجزيه و تحليل براي بررسي همخواني بين تقاضا و تامين استفاده مي كنند.

3 - ابزارهاي OPT: درجهت بهينه سازي مبتني بر محدوديت مورداستفاده قرار مي گيرند و برپايه قوانين استوارند. اين رويكرد ساختمان مدل يك سيستم را دقيقاً با قوانين نه گانه OPT هماهنگ كرده و راه حل مناسب را پيدا مي كند. ابزارهاي OPT تقريباً ازهمه روشهاي مدل سازي از قبيل برنامه ريـــزي خطي، عدد صحيح، بهينه سازي و مــدل سازي شبكه اي و حتي شبيه سازي استفاده مي كند.

4 - ابزارهاي ANAL :اين نرم افزارها با ديگر گروهها حوزه زنجيره تامين فعل و انفعال كمي دارند. اين ابزارها عمدتاً براي شناخت و تحليل پويايي سيستم يا براي طراحي راهبردي استفاده مي شوند.

تكامل كمكهاي رايانه اي: تكامل كمكهاي رايانه اي از دهه 60 تا به حال را مي توان در شكل شماره دو مشاهده كرد.



برنامه ريزي نيازمندي مواد MRP: در گذشته بيشتر مراوده هـــــاي تجاري با كاغذ انجام مي شدند بنابراين وقتي كه رايانه ها وارد تجارت شدند افراد مي خواستند كه فعاليتهاي زنجيره تامين خودكار شود. اولين برنامه ها در اوايل دهه 1960 فقط بخش كوچكي از زنجيره تامين را پشتيباني مي كردند مثل سيستم هاي مديريت موجودي و برنامه ريزي تفصيلي توليدي. اين چنين كاربردهايي در زمينه هاي وظيفه اي و مستقل از يكديگر گسترش پيدا كردند و اين باعث انحراف بيشتر طي زمان شد و ادغام آنها را مشكل تر مي ساخت. اندكي بعد مشخص شد بين تعدادي از فعاليتهاي زنجيره تامين وابستگي وجود دارد.در ابتدا اين امر درمورد برنامه ريزي تفصيلي توليد، مديريت موجودي و برنامه هاي خريد روشن گرديد و درنتيجه درهمين اثنا مدل برنامه ريزي نيازمندي مواد اختراع شد. اما طي زمان بعضي كاربردهاي برنامه ريزي نيازمندي مواد شكست خوردند. يكي از دلايل اصلي اين گونه شكستها اين بود كه عمليــات خريد - موجودي - برنامه ريزي تفصيلي به طور نزديكي هم با منابع مالي و هم منابع نيروي انساني مرتبط است اما اين موارد در بسته هاي برنامه ريزي نيازمندي مواد گنجانده نمي شدند. تشخيص اين شكستها به يك نرم افزار و متدولوژي برنامه ريزي نيازمندي مواد پيشرفته منجر شد كه برنامه ريزي منابع توليد (MRPII) نام گرفت.

برنامه ريزي منابع توليد (MRPII): برنامه ريزي منابع توليدي ازطريق هماهنگ كردن فعاليتهاي انجام گرفته در بخشهاي كاري مختلف شركت و به كارگيري يك پايگاه اطلاعاتي مشترك، يكپارچگي داخلي را آسان مي سازد. اين موضوع اطمينان مي بخشد كه همه به استفاده از اطلاعات بروز مشغول بوده و يك نسخه مشترك به كار مي برند. از برنامه ريزي منابع توليد مي توان براي برنامه زمانبندي ظرفيت، حمل كالا، نگهداري، تعميرات و غيره (وظايف MRP) استفاده كرد و ازطرف ديگر مي توان جهت برنامه ريزي امورمالي نيز جريانات نقدينگي را پيش بيني كرد. اما اين برنامه ريزي نيز كامل نبود و نياز به هماهنگي تمام منابع و فعاليتهاي موسسه حتي در قسمتهاي غيرتوليدي نيز احساس مي شد. درنتيجه تكامل ادامه پيداكرد و به برنامه ريزي منابع موسسه (ERP) منجر شد كه برنامه ريزي منابع توليد (MRPII) را به فعاليتهاي ديگر در تمام مجموعه گستراند.

برنامـه ريزي منابع موسسه (ERP): پيشرفت رايانه اي شدن خدمات موسسه به مشتري يك چالش جديد را به وجود آورد، چگونگي كنترل همه فرايندهاي اصلي تجاري به وسيله طراحي نرم افزاري بر خط (ONLINE)، راه حل يكپارچه شناخته شده به عنوان برنامه ريزي منابع موسسه يك فرايند اداره همه منابع و استفاده از آنها دركل مجموعه با يك رفتار هماهنگ است، اين فرايند شامل برنامه ريزي و اداره استفاده از همه منابع موسسه است و هدف اصلي آن يكپارچه كردن همه بخشها، منابع و وظايف يك شركت در يك سيستم اطلاعاتي واحد است كه بتواند همه نيازهاي موسسه را تامين كند. براي مثال، ورود يك سفارش اجازه دستيابي فوري به موجودي، داده هاي محصول، سابق حساب مشتري و اطلاعات دوره سفارش را مي دهد. دستيابي به اطلاعات بهره وري، كيفيت و سودآوري را بالا مي برد و رضايت مشتريان را افزايش مي دهد. در اواخر دهه 1990 سيستم هاي برنامه ريزي منابع موسسه شروع به گسترش در زنجيره تامين كردند تا تامين كنندگان، مشتريان و انسجام وظيفه اي براي يكپارچگي با مشتري و براي اداره ارتباطات با تامين كنندگان و فروشندگان. اما برنامه ريزي موسسه هرگز براي پشتيباني كامل زنجيره تامين درنظر گرفته نشد. راه حلهاي برنامه ريــــزي منابع موسسه در اطراف مراوده هاي تجاري متمركز مي شدند. به عنوان مثال آنها پشتيباني تصميم گيري موردنياز براي پاسخگويي سريع به تغييرات لحظه اي در تامين، تقاضــا، نيروي كار يا ظرفيت را ارائه نمي كردند. دومين نسل برنامه ريزي منابع موسسه بر اين نقصان غلبه كرد.

دومين نسل برنامه ريزي منابع موسسه (ERP/SCM): برنامه ريزي منابع موسسه سنتي در مديريت فعاليتهاي اجرايي مثل دستمزد و حقوق، موجودي و فرايند سفارش توانايي داشت و درعين حال اين مراوده ها را خودكار مي كردند. گزارشهاي ايجاد شده به وسيله سيستم هاي برنامه ريزي منابع موسسه براي برنامه ريزان، آماري درباره آنچه در شركت درمورد هزينه ها و عملكرد مالي انجام مي شد ارائه مي دادند اما گزارشهاي اين سيستم ها (ERP سنتي) يك عكس فوري از تجارت را در يك نقطه از زمـــان ارائه مي كرد و آنها از برنامه ريزي مستمري كه مركز برنامه ريزي زنجيره تامين است - برنامه ريزي كه براي تصفيه و بالابردن برنامه هنگام تغييرات و اتفاقــات افتاده صورت مي گيرد - پشتيباني نمي كردند. براي انجام اين گونه پشتيباني براي بخشهاي زنجيره تامين، شركتها از نرم افزار SCM استفاده كردند. اما راه حل SCM نياز به هماهنگي و بعضي وقتها به اطلاعات ارائه شده به وسيله نرم افزار ERP را داشت. بنابراين نياز به ادغام اين دو نرم افزار احساس شد. يك روش براي ادغام اين دو اين است كه قابليتهاي كاركردي SCM را به ERP اضافه كنيم. قابليتهايي از قبيل هوش تجاري و پشتيباني تصميم گيري. هوش تجاري به تجزيه و تحليل انجام شده به وسيلـــــه DSS، EIS، كندوكاو داده ها و سيستم هاي هوشمند اشاره دارد. از قابليتهاي ديگر مي توان به ادغام با سيستم هاي مديريت پايگاه داده و صفحه هاي گسترده در EXCELL اشاره كرد. بسته هاي نرم افزاري با اين قابليتهاي كاركردي اضافه شده، دومين نسل برنامه ريزي منابع موسسه (ERP/SCM) را ارائه مي دهد كه شامل نه تنها پشتيباني تصميم گيري است بلكه شامل مديريت ارتباط با مشتري (CRM)، تجارت الكترونيك (EC) و كندوكاو و انباداري داده ها نيز هست. بعضي از سيستم هاي ERP/SCM حتي شامل مديريت دانش نيز هستند.

زنجيره تامين هوشمند: زنجيره تامين هوشمند (SUPPLY CHAIN INTELLIGENCE=SCI) به داشتن هوش مصنوعي (AI) در راه حلهــاي نرم افزاري زنجيره تامين اشاره دارد. زنجيره تامين هوشمند توانايي تصميم گيري استراتژيك به وسيله تجزيه و تحليل داده ها طي كل زنجيره تامين را فراهم مي آورد.

ادغام و يكپارچگي سيستم ها: سيستم هاي مجزا و وظيفه اي به بخشهاي مختلف اجازه نمي داد كه با يكديگر به زبان يكساني ارتباط داشته باشند و كاركنان در بيشتر مواقع اطلاعاتي را كه نياز دارند به سادگي نمي توانند به دست آورند. موارد زير را مي توان ازمنافع محسوس و نامحسوس يكپارچگي (ادغام) سيستم ها برشمرد:

منافع محسوس: كاهش موجودي، كاهش پرسنل، بهبود بهره وري، بهبود مديريت فروش، بهبود چرخه مالي، كاهش هزينه فناوري اطلاعات، كاهش هزينه تداركات، بهبود مديريت صندوق، افزايش سود، كاهش هزينه لجستيك، كاهش هزينه نگهداري، تحويل به موقع.

منافع نامحسوس: وضوح اطلاعات، فرايند بهبوديافته، پاسخگويي به مشتري، استانداردسازي، انعطاف، جهاني شدن. مشهودترين نوع ادغام، ادغام بخشهاي زنجيره تامين و يا ادغام اطلاعاتي است كه بين بخشها در جريان است. اما نوع ديگري از ادغام نيز وجــود دارد كه در زنجيره هاي ارزشي اتفاق مي افتد. مفهوم زنجيره ارزشي فعاليتهاي اوليه يك سازمان (لجستيك، عمليات و غيره)، فعاليتهاي پشتيباني (زيرساختار، منابع انساني، فناوري و غيره) و ارزش خالصي كه به وسيله هر فعاليت به طور مكرر به خدمات يا محصول اضافه مي شود را توصيف مي كند. و هنگامي كه اين زنجيره تا تامين كنندگان و مشتريان گسترش يابد و يكپارچه شود زنجيره ارزشي يكپارچه حاصل مي شود ليكن بايد توجه داشت كه زنجيره ارزش تنها مجموعه اي از فعاليتهاي مستقل نيست، بلكه سيستمي از فعاليتهـــاي وابسته به يكديگرند. اين فعاليتها مي توانند با بهينه سازي و ايجاد هماهنگي به مزيت رقابتي منتهي گردند. براي مثال يك طرح محصول هزينه بر ممكن است هزينه هاي خدمت رساني بعدي را كاهش دهد. به عبارت ديگر، زنجيره ارزشي يكپارچه عبارتست از فرايند همكاري كه همه فعاليتهاي داخلي و خارجي درگير در تحويل كالاهايي با ارزش دريافتي بيشتر براي مشتري نهايي را بهينـــه مي كند. مثالي ديگر از يكپارچگي زنجيره تامين، سيستم هـــاي توسعه محصول است كه به تامين كنندگان اجازه مي دهد تا ازطريق اينترنت با مشتريان تماس بگيرند، ويژگيهاي محصول را بيرون بياورند و شرح و تصويري از فرايند توليد ببينند.

تجــــارت الكترونيك و مديريت زنجيره تامين
تجارت الكترونيك به عنوان يك نگرش عالي براي ارائه راه حلهايي براي مشكلات زنجيره تامين ارائه شده است. خيلي از فعاليتهاي زنجيره تامين از گرفتن سفارش از مشتري تا تدارك اجزاء مي تواند به وسيله تجارت الكترونيك صورت پذيرد.

انواع فعاليتهــــاي تجارت الكترونيك در زنجيره تامين: فعاليتهاي بالادست: چندين مدل ابداعي تجارت الكترونيك مي تواند

فعاليتهاي بالادست زنجيـــره تامين را بهبود دهد. اين مدل ها به طور عمومي به عنوان تدارك الكترونيكي (E-PROCUREMENT) توصيف شده اند كه با عناوين مناقصه، ارائه كاتالوگ به خريدار و تدارك از طريق خريد گروهي شناخته مي شوند.
فعاليتهاي داخلي: فعاليتهاي داخلي مشتمل بر فعاليتهاي فراتجاري تجارت الكترونيك هستند. اين فعاليتها از ورود سفارش تا جريان محصول، ثبت فــــــروش و حمل و نقل درجه بندي مي شوند كه معمولاً ازطريق اينترانت منسجم اداره مي شوند.
فعاليتهاي پايين دست: فعاليتهاي مذكور با فروش برخط مرتبطند. دو مدل عمومي اين فعاليتها عبارتند از:
1 - فروش در سايت وب شركت: در اين روش خريداران كاتالوگهاي الكترونيكي كالاهاي موردنياز را موردبررسي قرار مي دهند.
2 - مزايده: مزايده هاي الكترونيكي چرخه و زنجيره تامين را كوتاه و در هزينه هاي لجستيكي و اداري صرفه جويي مي كنند. اين مراوده ها معمولاً B2Bو B2C ناميده مي شوند.
مبادله ها (EXCHANGE): مبادلات الكترونيكي موقعيتهاي مركزي مبتني بر وب هستند كه در آن خريداران و فروشندگان به طور پويا با هم درارتباطند. تجارت الكترونيك برنامه ريزي منابع موسسه: هنگامي كه خيلي از شركتها سيستم برنامه ريزي منابع موسسه داشتند و درعين حال نياز به تجارت الكترونيك در مواجهه با برنامه ريزي منابع موسسه، اين نياز احساس شد كه اين دو ادغام شوند. تجارت الكترونيك و برنامه ريزي منابع موسسه ادغامي منطقي به معني توسعه سيستم برنامه ريزي منابع موسسه موجود با پشتيباني تجارت الكترونيك است. مشكل اين نگرش اين است كه نرم افزار برنامه ريزي منابع موسسه خيلي پيچيده و غيرقابل انعطاف است و اين موضوع به دست آوردن ادغامي آسان و كارا را مشكل مي كرد. مشكل ديگر اين بود كه سيستم هاي برنامه ريزي منابع موسسه تمايل به تمركز بر كاربردهاي اداري داشتند درحالي كه تجارت الكترونيك بر كاربردهاي مقابل اداري ازقبيل فعاليتهاي فروش، گرفتن سفارش، سرويس مشتري و مديريت ارتباط با مشتريان تمركز داشت.

فعاليتهاي تجارت الكترونيك
محصولات ديجيتالي در ايجاد و حركت خيلي ارزانتر و سريعتر از محصولات فيزيكي هستند.
جايگزيني اسناد الكترونيكي به جاي اسناد كاغذي سرعت، صحت و هزينه انتقال اسناد را بهبود مي دهد.
جايگزيني ارتباطات سيستم پيغام الكترونيكي به جاي فاكس، تلفن، تلگرام و درنتيجه كاهش هزينه ارتباطات.
تبديل ساختاربندي زنجيره تامين از خطي به قطبي كه باعث همكاري و ارتباط بهتر مي شود.
تجارت الكترونيك مي تواند زنجيره تامين را كوتاه كند و موجودي را به حداقل برساند.
نوآوري و خود مسيريـــــابي حمل و نقل مي تواند نياز به جريان اطلاعات را بين شركتها و تهيه كنندگان كاهش دهد.
مركز خريد و فروش الكترونيكي باعث كارايي در خريد و فروش مي شود.
منابع و مأخذ:
1 - الواني، سيدمهدي و نصرا... ميرشفيعي - مديريت توليد - چاپ دهم - سال 78 - نشر آستان قدس رضوي
2 - امام، سيدمحمد رضا - جلب مشتريان با ارزش با استفاده از همزماني زنجيره تامين - فصلنامه لجستيك - سال چهارم - شماره 11 - سال 81
3 - براون، جيمي و همكاران - سيستم هاي مديريت توليــد - مهدي غضنفري و سروش صغيري - چاپ دوم - سال 81 - نشر دانشگاه علم و صنعت
4 - بيات ترك، امير - گسترش مدل مديريت توليد ناب... - پايان نامه دكتري دانشگاه آزاد اسلامي - واحد علوم و تحقيقات - سال 82-81
5 - افقهي، بابك - لجستيك معكوس - فصلنامه لجستيك - سال چهارم - شماره 12 - سال 81
6 - دفت، ريچارد ال - تئوري و طراحي سازمان - علي پارسائيان و سيدمحمد اعرابي - چاپ اول - سال 77 - نشر دفتر پژوهشهاي فرهنگي
7 - سعيدي كيا، علي اكبر و همكاران - مديريت زنجيره تامين - مجله روش - سال دهم - شماره 61
8 - ماكوئي، احمد - مقدمه اي بر بـرنامه ريزي توليد - چاپ اول - سال 79 - نشر روزنه
9 - نوري حميد و راسل رادرفورد - مباحث نوين در مديــريت توليد و عمليات جلد 1 و 2 - چاپ اول - سال 79 - نشر سازمان مديريت صنعتي
10 - TURBAN - INTRODUCTION TO INFORMATION TECHNOLOGY - www.wiley.com/college/turban-2003
11 - TURBAN AND ETAL - INFORMATION TECHNOLOGY FOR MANAGEMENT - JOHNWILY - 2002
12 - MCLEOD REYMOND AND GEORGE SCHELL - MANAGEMENT IN FORMATION SYSTEM - JOHN WILY - 2002
13 - MILTENBURGJOHN, MANUFACTURING STRATEGY - UNITED SA - 1995.
عليرضا پويا: دانشجوي كارشناسي ارشد رشته مديريت صنعتي دانشگاه تربيت مدرس