مديريت تحول سازماني از تئوري تا عمل
مولف : دكتر كاوه تيمورنژاد
ناشر: انتشارات نرم افزاري هامون
زمان نشر : چاپ اول / 1384
معرفي: سيد محمد باقري زاده

دنياي امروز، دنياي آشوب و بي نظمي است. مديران در چنين موقعيتي با آگاهي و تشخيص مطلوب، سازمانهاي خود را جهت سازگاري پويا، دستخوش تغيير و توسعه در زمينه هاي خط مشي، ساختار، فناوري و رفتار قرار دهند. بنابراين، ضرورت تغيير و تحول، سازمانها را به مديريت تغيير نيازمند ساخته است.
اين كتاب درباره چگونگي طراحي يا نوآوري نيست. از اين رو، اين كتاب مديران را مخاطب قرار داده و به گونه اي طراحي شده است كه ضمن مطرح كردن ماهيت تغيير و تحول، نكات لازم براي مديريت موثر فرايندهاي نوآوري و طراحي را كه در مقوله تحول سازماني قرار دارند به آنها ارائه كند. همچنين سعي شده است، مشاركتي عملي در تحول سازماني با راهبردها، سياستها و برنامه هاي كارامد رخ دهد و مديران را در نظارت بر سيستم هاي مديريت نوآوري و طراحي ياري كند.

محتواي كتاب
1 - نويسنده پس از تعريف فرايند مديريت و شرح وظايف مدير و اشاره به ويژگيهاي مديران نوآور به طور كلي مديران تحول گرا، مفاهيم، ضرورتها و نظريه هاي تحول را ارائه و ادامه مي دهد، عواملي كه تغيير و تحول را در سازمانها ضروري مي سازد شامل دو نوع عوامل درون سازماني و برون سازماني هستند:(42)
الف - عوامل درون سازماني؛
— توسعه سازمان؛
— تغييرات در مديريت عالي؛
— تحول در علم مديريت؛
— كاستي ها و كمبودها؛
— تعارض سازماني؛
— فقدان و يا كمبود اطلاعات؛
— نارسايي در تحقق اهداف.
ب – عوامل برون سازماني؛
— انقلاب هاي تكنولوژيك؛
—مشكلات اقتصادي؛
— رقابت شديد؛
— شدت ادغام ها؛
— تقاضاي مصرف كنندگان؛
— جهاني شدن تجارت و سرمايه؛
— تغييرات اجتماعي و فرهنگي.
تغيير و تحول به معناي خروج از وضع و حالتي و رسيدن و مستقر شدن در وضع و حالتي ديگر است. تغيير و تحول عبارت از دگرگوني يك سازمان از وضعيت موجود ساختار سازماني، فناوري، نيروي انساني وظائف و عملكردهاي توليدي و خدماتي، به وضعيت مطلوب است. تغيير و تحول علاوه بر اثر بخشي دو هدف بقا و توسعه به اهدافي مانند، افزايش بهره وري و اثر بخشي، كاهش هزينه ها، دستيابي به شرايط با اطمينان جهت برنامه ريزي و تصميم گيري، افزايش يكپارچگي و هماهنگي در سازمان، افزايش قدرت مالي سازمان، افزايش قدرت پيش بيني، و تنوع بخشيدن به تعداد و نوع محصولات و خدمات را مورد نظر قرار مي دهد. عموماً تغيير و تحول در مديريت سازماني، مبتني بر تغيير و تحول برنامه ريزي شده مي باشد. در اين كتاب به پنج الگوي خاص تحول سازماني اشاره شده كه عبارتند از الگوي تغيير « لوين » الگوي برنامه ريزي شده توسط « لي پيت و ... »، الگوي پژوهش عملي، الگوي بهبود و الگوي جامع تحول سازماني كه هر كدام داراي فرايند ويژه اي هستند. (61)
2- تشخيص يكي از اركان و شايد حياتي ترين ركن فرايند مديريت تحول سازماني است. در عصر كنوني، سازماني موفق است كه انعطاف پذير و تغيير پذير باشد. تشخيص سازماني با فراهم آوردن اطلاعات، سازمان را براي تغيير فعالانه آماده و مجهز مي كند. هدف تشخيص با تبيين تحليلي دقيق اطلاعات در مورد ساختار، فناوري، رفتار، روش ها و ديگر عوامل اساسي سيستم سازماني است.
چارچوبهاي نظري و فكري كه دست اندركاران تحول سازماني براي شناخت سازمان به كار مي برند « الگوهاي تشخيص » ناميده مي شوند. الگوهاي تشخيص تعيين مي كنند كه به كدام موارد نگاه كنيم و چه سوالاتي رامطرح كنيم تا چگونگي عملكرد را ارزيابي كرده باشيم. (73)
3- مديريت تغيير سازماني، فرايندي مهم و پيچيده است. نقطه آغازين براي راهبرد تغيير، داشتن تعريفي از كل راهبرد تغيير است. نقش علل تغيير و ارتباط سازمان و همچنين شرايط سازماني براي انتخاب راهبردهاي تغيير، تاثير مي گذارد كه هدف آن بهبود بهره وري سازمان است. چهار راهبرد اساسي تغيير سازماني عبارتند از، خط مشي، ساختاري، فني و رفتاري، برخي از اين استراتژي ها عبارتند از : (125)
الف – راهبرد مديريت استراتژيك يكپارچه؛
ب – راهبرد برنامه ريزي سيستم باز؛
پ – راهبرد توسعه فرا سازماني يا چند سازماني؛
ت – راهبردهاي ساختاري؛
ث – راهبردهاي فني و تكنولوژيك؛
ج – راهبردهاي سيستم هاي فني – اجتماعي؛
چ – راهبرد كيفيت زندگي كاري؛
ح – راهبردهاي رفتاري؛
خ – مهندسي مجدد، راهبرد نوين تغيير.
4- «پيتر دراكر» در سال 1964 گفته است: « در صنايع آمريكا كمبود انديشه وجود ندارد، بلكه عدم تمايل مديريت در استقبال از انديشه هاي نو در سازمانهاي آمريكايي مشكل آفرين شده است. اين مطلب امروز نيز در بسياري از سازمانها در نقاط مختلف جهان واقعيت دارد.
خلاقيت فراوان است. اما بايد پرورانده شود. وقتي مديران، افرادي در اختيار دارند كه در زمينه هاي خلاق كار مي كنند، برخي از آنها ممكن است اين افراد خلاق را درك نكند و رفتار مناسبي با آنها نداشته باشند.
تحقيق در مورد خلاقيت و عناصر تشكيل دهنده آن بيش از يك قرن پيش توسط دانشمندان علوم اجتماعي شروع شد. هر چند تعاريف فراواني از واژه خلاقيت شده، ولي خلاقيت، تركيب ايده هاو مفاهيم جديد با ايده هاو طرح‌هاي موجود از طريق تجديد ساختار و تركيب به نحوي جهشي و غير منتظره است. (139)
با در نظر گرفتن پيچيدگي موجود در مفهوم خلاقيت لازم است وجه تمايز بين مفهوم خلاقيت و نوآوري و فرايند نوآوري روشن شود. « كونتز » در سال 1988 نوآوري را به كارگيري ايده هاي نوين ناشي از خلاقيت ياد كرده و معتقد است كه نوآوري مي تواند محصولي جديد، خدمتي جديد يا راهي جديد براي انجام كاري باشد در حالي كه خلاقيت، توانايي و قدرت ايجاد فكر و يا ايده جديد و نو است.
مراحل خلاقيت ممكن است به عنوان فعاليت قوه درك و خرد انسان با مراحل مجزا ولي به هم پيوسته تعريف شود كه انسان را به رهيافتهايي هدايت مي كند. « اتريك » صاحب نظر مدريت فرايند خلاقيت را از انديشه تا عمل به سه مرحله: به وجود آمدن انديشه، پرورش انديشه و به كارگيري انديشه تقسيم كرده است. (143)
سازمانهاي خلاق خصوصيات ويژه اي دارند. مهم ترين ويژگي اين سازمانها انعطاف پذيري آنها در رويارويي با بحرانهايي است كه غالباً ناشي از رقابتهاي اقتصادي است. سازمان خلاق داراي عناصر، ساختار خلاق مانند ساختار پروژه اي، ساختار ماتريسي، ساختار مولكولي و ساختار ادهوكراسي(1) است. همچنين از محيط خلاق افراد خلاق،گروه خلاق، رهبري خلاق، هدايت خلاق، و بالاخره كسب و كار خلاق هستند. (153)
5- افرادي كه با نوآوري و طراحي سروكار دارند بايد نسبت به دو حوزه عمده آگاهي داشته باشند. اولين حوزه مربوط به حمايت از ايده ها، پيشرفتها و محصولات جديد است، و حوزه ديگر مسئوليت توليد است. قانون از تحقيقات افراد و سازمانها درباره ايده هايشان و ثمره اين ايده ها حمايت مي كند.
«حق مالكيت انديشه و فكر» واژه اي است كه تدريجاً از «حق مالكيت صنعتي» به دست آمده، و از حمايتهايي برخوردار مي شود، زيرا عقيده بر اين است كه حق مالكيت نتيجه فكر خلاق است. (190)
نويسنده براي نشان دادن اهميت و ضرورت حمايت و مقررات در نوآوري و طراحي را با مثالي از انگلستان شرح داده است:
در سال 1986 دولت انگلستان لايحه قانوني «حق مالكيت فكر و انديشه نوآوري» را كه آگاهي سازمان ها از اين مقررات لازم بود انتشار داد. اين حمايتها عبارتند از:
- حق اختراع ثبت شده؛
- حق طراحي ثبت شده؛
- حق انحصاري اثر.
محصولات و فرايندهايي كه مي توانند به ثبت برسند بايد: جديد باشند، داراي مرحله اي از اختراع باشند، كاربري صنعتي داشته و مستثني نباشند.
در حالي كه حق ثبت اختراع از ايده هاي اوليه مربوط به محصول يا فرايند حمايت مي كند، حق ثبت طراحي فقط از شكل ظاهري يك محصول توليد شده حمايت مي كند. حق انحصاري اثر اساساً با انواع ديگر حمايتها فرق دارد زيرا كه مالكيت انديشه و فكر در آن خود به خود وجود دارد. (193)
6- مهندسي ارزش نگرشي است كه در طراحي محصولات ساخته شده به كار مي رود تا عملكرد كيفيت مورد نظر را با حداقل هزينه بررسي كند، چنانچه محصولات موجود ارزيابي شوند، اين كار ارزش سنجي ناميده مي شود. اما مهندسي ارزش اصطلاح متفاوتي است و قبل از آن كه محصولات جديد در معرض پيشنهادهاي توليدي قرار گيرد اين عمل انجام مي شود. هدف مهندسي ارزش آن است كه كاركرد محصول را معين كند، و سپس اثر بخش ترين راه هزينه را براي دسترس به كاركرد مورد نظر پايه ريزي كند. اصطلاح « ارزش » داراي دو جز است. اولين ارزش، تناسب با مطلوبيت محصول يا مقصود مورد نظر آن است. يعني براي هدف مورد نظر اين محصول مناسب است. دومين ارزش با مالكيت همراه است يعني مرتبه يا منزلتي كه براي صاحب كالا يا استفاده كننده فراهم مي آورد. (263)
7- بشر امروزي در گذران اعصار مختلف جهت اداره امور و انجام وظايف از الگوها و پارادايم هاي مديريتي متفاوتي استفاده كرده است. در عصر كنوني كه موسوم به عصر «فرا صنعتي» است، آنچه كه به عنوان نماد و ويژگي، مورد نظر قرار مي گيرد، اطلاعات، است و پارادايم مديريتي ويژه اين عصر، مديريت اطلاعاتي با استفاده از « فناوري اطلاعات » است. (299)
اصطلاح سيستم اطلاعاتي مديريت به سيستم هاي اطلاعاتي گفته مي شود كه اطلاعات مديريت را فراهم مي كند. MIS عبارت از سيستمي اطلاعاتي است كه اطلاعات مورد نياز مديران را به منظور تصميم گيري، برنامه ريزي و كنترل از طريق پردازش داده هاي درون و برون سازماني تامين مي كند. يك MIS پيشرفته كه به طور مطلوب طراحي شده باشد، داراي كيفيت هاي ريز است. فناوري رايانه اي، فرايندهاي تصميم گيري انساني، پايگاه داده ها، پايگاه مدل ها و شبكه ارتباطات.
مدل عمومي MIS داراي 6 لايه است: (309)
الف - لايه مديران - مديران در سطوح مختلف از اطلاعات مورد نياز، انوع تصميم گيري، برنامه ريزي و كنترل را انجام مي دهند، مانند سطح برنامه ريزي استراتژيك، سطح كنترل مديريت، سطح كنترل عملياتي.
ب – لايه سيستم هاي حمايت مديريت – سيستم هايي هستند كه با پردازش ثانويه بر روي داده ها، اطلاعات مورد نياز مديران سطوح مختلف را جهت اتخاذ تصميم، كنترل و برنامه ريزي فراهم مي آورند. برخي از اين سيستم ها عبارتند از: SDS ( سيستم ساختار يافته )، MRS ( سيستم گزارشي دهي مديريت )، DSS، ( سيستم حمايت تصميم گيري. EIS و يا SIS ( سيستم اطلاعاتي مديران عالي و يا سيستم اطلاعاتي استراتژيك، EXS ( سيستم اي خبره ) .
براي طراحي و ايجاد سيستم هاي اطلاعاتي مي توان از روند « چرخه حيات توسعه سيستم پيروي كرد. اين طراحي داراي مراحل زير است: (320)
الف – برنامه ريزي سيستمي و استراتژيك؛
ب – تجزيه و تحليل؛
پ – طراحي مفهومي و كلان؛
ت – طراحي تفصيلي؛
ث – پياده سازي و نگهداري.
عواملي مانند مديريت تغيير، حمايت مديريت، تعامل موثر بين كاربر و طراحي سيستم، ايجاد انگيزش و آموزش كاربران، سيستم با كيفيت بالا و تنظيم و سازگاري و تنظيم و سازگاري ساختار سازماني با MIS موجب موفقيت سيستم MIS مي شوند. (321)
كتاب حاضر داراي يك پيشگفتار، يك مقدمه و 11 فصل است كه با نگاهي به هردو جنبه نظري و كاربردي تحول در 324 صفحه منتشر شده است و مي تواند براي دانشجويان رشته مديريت با گرايشهاي متفاوت مورد استفاده قرار گيرد.

پي نوشت
1 – ادهوكراسي يك ساختار تشكيلاتي براي انجام يك كار علمي خاص استفاده مي شود.