اثر شلاقي در زنجيره تامين
فرزاد حقيقي راد
f.haghighi@ikco.com

چكيده

يكي از زمينه هاي تحقيقاتي در زنجيره تامين اثر شلاقي (BULLWHIP EFFECT) است. اثر شلاقي يكي از دلايل اصلي ناكارامدي زنجيره تامين است. از زماني كه «فارستر» حدود 45 سال پيش اين مطلب را كشف كرد كه تغييرات از مشتري تا تامين كننده افزايش مي يابد، محققان در جستجوي دلايل آن بوده اند. در اين مقاله ضمن بيان مفهوم اثر شلاقي، تاثيرات و دلايل اثر شلاقي و همچنين راههاي مقابله با آن را موردبررسي قرار مي دهيم.

مفهوم اثر شلاقي
تقويت تغييرپذيري تقاضا از پايين زنجيره به سمت بالاي زنجيره را اثر شلاقي مي نامند. دليل اصلي اين طرز اسم‌گذاري اين است كه تقويت تغييرپذيري در تقاضا غيرخطي است. يعني تغييري كوچك در تقاضاي مشتري نهايي به صورت چند برابر خود را در تقاضاي كارخانه نشان مي دهد. درست مانند يك شلاق كه اگر نوسان كمي در سر آن ايجاد كنيد در انتهاي شلاق اين نوسان بسيار بيش از نيروي اوليه تشديد مي شود.

تاثيرات اثرشلاقي
به طوركلي هرچه كمپاني ازنظر زمان تحويل (LEAD TIME) از مشتري نهايي دورتر باشد، تغييرات تقاضا بزرگتر خواهدبود. اين تاثير موجب ناكارامدي در زنجيره تامين مي شود چرا كه باعث افزايش هزينه تامين مواد و پايين آوردن توان رقابتي خواهدشد. اثر شلاقي از سه جنبه بر روي زنجيره تامين تاثير منفي مي گذارد.
ظرفيتها: يك تغيير در تقاضا باعث تغيير در استفاده از ظرفيتها مي شود. در اين حالت شركت بر سر دو راهي قرار مي گيرد: اگر ظرفيت خود را براساس ميانگين تقاضا تنظيم كند، در نقاطي كه تقاضا به اوج خود مي رسد دچار مشكل مي شود. اما اگر ظرفيتهاي خود را براساس بيشينه تقاضا تنظيم كند به ظرفيت اضافي و استفاده نشده منجر خواهدشد.
تغيير در سطح موجودي: تغييرات تقاضا به تغيير سطح موجودي در هر بخش زنجيره تامين منجر مي شود. اگر يك شركت كمتر از نياز بخش بعدي كالا بياورد، سطح موجودي كاهش مي يابد. در مقابل اگر شركت بيشتر از نياز بخش بعدي كالا بياورد سطح موجودي افزايش مي يابد. سطح موجودي بالا باعث ايجاد هزينه هاي سرمايه به كار گرفته مي شود. درحالي كه سطح موجودي پايين قابليت اطمينان در تحويل را با ريسك مواجه مي كند.
سطح بالاي ذخيره احتياطي: ذخيره احتياطي به منظور تضمين اينكه خدمات در يك سطح كافي در مقابل تغييرات تقاضا ارائه خواهدشد لازم است. هرچه اثرشلاقي در زنجيره تامين قوي تر باشد، ذخيره احتياطي بيشتري موردنياز است.
بنابراين، يك موضوع مهم در زنجيره تامين غلبه بر اثر شلاقي است. به همين منظور تشخيص دلايلي كه باعث تقويت تغييرات تقاضا مي شود لازم است. در زير بعضي از دلايلي كه به اثر شلاقي منجر مي شود آورده شده اند.

دلايل اثر شلاقي
الف – تأخير: مدت زماني است كه طول مي كشد تا زنجيره به تقاضاي مشتري پاسخ دهد. تقاضاي مشتري نهايي به دو دليل دچار تأخير مي شود. اولا، به خاطر اينكه مدت زماني طول مي كشد تا اطلاعات به تامين كننده برسد. ثانيا، تامين كننده نياز به مقداري زمان دارد كه ظرفيتها و تحويلهاي خود را تنظيم كند.
پيش بيني تقاضا: اگر پيش بيني تقاضاي يك شركت به جاي تقاضاي مشتري نهايي براساس سفارشات بخش بعدي انجام شود، اين عامل باعث تقويت تغييرات تقاضا در زنجيره خواهدشد.
دسته سفارش: شركتها معمولا به خاطر كاهش هزينه هاي برپايي و هزينه هاي ثبت سفارش (SETUP)، سفارشات خود را جمع مي كنند و به صورت دسته اي سفارش مي دهند. اين مسئله باعث مي شود كه تامين كننده اطلاعات مشتري نهايي را دريافت نكند. درواقع تقاضاي مشتري نهايي به نقاطي از زمان كه تقاضا به سطح اندازه دسته برسد منتقل مي شود. و ازطرف ديگر پريودهاي بدون تقاضا نيز در اين حاصل جمع وجود دارد.
نوسانات قيمت: برخي مواقع شركتها به خاطر دلايل بازاريابي قيمت محصولات خود را تغيير مي دهند. پيامد آن خريد بيشتر مشتريان در زماني است كه قيمت پايين تر است. اين مسئله باعث تغيير در الگوي تقاضاي مشتريان مي‌شود.
سفارش غلوشده: اگر تقاضاي محصولي افزايش يابد، تامين كنندگان اغلب محصولات را جيره بندي مي كنند. به عنوان مثال فقط درصدي از مقادير سفارش داده شده توسط مشتري را تامين مي كنند. اين مي تواند به اين موضوع منجر شود كه مشتريان بيشتر از مقدار تقاضاي واقعي خود سفارش دهند. به محض اينكه سيستم دوران گلوگاهي را پشت سر گذاشت سفارشات مازاد ملغي مي شود. حاصل اين پديده افزايش تغييرات تقاضاي مشتري نهايي است.
نقش رفتار انساني در اثر شلاقي: به طوركلي رفتار انساني را مي توان در طيفي قرار داد كه يك سوي آن آرامش است و سر ديگر طيف هراس است. در حالت آرامش، نيروي انساني بيشتر از نيازش سفارش مي دهد و مقادير اضافي را به عنوان ذخيره اطمينان نگهداري مي كند. اما درحالت هراس قبل از اينكه تقاضاي مشتري افزايش يابد انبار را خالي مي كند. هر دو استراتژي پيامد منفي دارد. بنابراين، ترجيح داده مي شود كه از تركيب دو استراتژي فوق استفاده شود.

راههاي مقابله با اثر شلاقي
از آنجايي كه پديده اثر شلاقي آثارنامطلوبي بر كارايي زنجيره تامين دارد موردتوجه بسياري از تحقيقات آكادميك قرار گرفته است. محققان از تكنيك هاي شبيه سازي براي ارزيابي اثر استراتژي هاي مختلف براي كاهش تورم تقاضا استفاده كرده اند. راههاي متعددي براي كاهش تورم تقاضا درجهت كاهش كل هزينه هاي زنجيره ارائه شده است كه مي توان آنها را به صورت زير خلاصه كرد:
الف – عرضه كننده ها مي بايستي اطلاعات خود را در زمينه موجوديها و ظرفيتها با مشتريان خود به اشتراك بگذارند؛
ب – پرهيز از به هنگام كردن پيش بيني ها با اطلاعات مختلف، بايد سياستهايي را به كار گرفت كه تا اطلاعات اعضا پايين دستي دراختيار اعضاي بالادستي قرار بگيرد و هر دو بخش بتوانند پيش بيني هاي خود را با يك سري اطلاعات يكسان انجام دهند؛
ج – سخت تر كردن سياستهاي برگشت پذيري و لغو كردن تقاضاها؛
د – حذف هرچه بيشتر تمام تاخيرات زماني چه در جريان كالا و چه در جريان اطلاعات در زنجيره تامين؛
ه – تبادل اطلاعات مربوط به تقاضاي بازار با قسمتهايي كه در بالادستي زنجيره تامين قرار دارند؛
و – حذف يك يا چند مرحله مياني در زنجيره عرضه و برنامه هايي كه باعث مي شود تا به صورت مستقيم با مشتري ارتباط برقرار شود. اين سياست باعث مي شود تا به راحتي به الگوي صحيح سفارش مشتريان دست پيدا كرد؛
ز – استفاده از تكنيك هاي مبادله الكترونيك اطلاعات، مديريت موجودي به وسيله فروشندگان و برنامه هاي پيوسته جايگزيني؛
ح – تدوين و تدبير استراتژي هايي كه به توليد بچ هاي كوچكتر منجر شود و همچنين در مقابل فركانس و تعداد عرضه ها بيشتر شود؛
ط – كاهش هزينه هاي سفارش دهي با استفاده از ابزارهايي مانند مبادله الكترونيك اطلاعات كه به نحو چشمگيري در كاهش هزينه هاي سفارش دهي موثر است.

منابع

1 – JOERG NIENHAUS, ARNE ZIEGENBEIN, CHRISTOPH DUIJTS, "HOW HUMAN BEHAVIOUR AMPLIFIES THE BULLWHIP EFFECT, CENTRE FOR ENTERPRISE SCIENCE (BMI),, SWISS FEDERAL INSTITIUTE OF TECHNOLOGY, 2004.
2 – JOHN STERMAN, "BUSINESS DYNAMICS: SYSTEM THINKING AND MODELLING FOR A COMPLEX WORLD", MC GRAW – HILL/IRWIN, 2000.
3 – اقدسي محمد، سيداحسان مليحي، ساختار منظومه اي زنجيره عرضه بستري براي كاهش اثرشلاقي، 1383 كنفرانس بين‌المللي مهندسي صنايع.