رابطه كنترل با خلاقيت
ليلا شريفي پور رفسنجاني

مقدمه

كنترل از زمان شروع علم مديريت يعني سال 1900 ميلادي مورد توجه قرار گرفته است. پيشگامان علم مديريت تيلور- فايول- اتزيوني- ماكس‌وبر همه به اهميت كنترل در سازمانها توجه داشته اند.
از سال 1935 با مطرح شدن مكتب نئو كلاسيك يا روابط انساني توسط التون مايو و مسايل انساني و اجتماعي به عنوان يك عامل مهم در سازمانها مورد توجه قرار گرفت به اين ترتيب روابط غير رسمي در سازمانها يك عامل مهم مورد توجه قرار گرفت و مسئله خلاقيت و نوآوري نيز مطرح شد.
كمتر كتابي در زمينه مديريت وجود دارد كه در رابطه با كنترل و خلاقيت در آن صحبت نشده باشد و الواني(1373) معتقد است «براي ايجاد روحيه خلاق و نوآور در اعضاي سازمان، بايد سيستم ارزيابي ويژه اي را طراحي نموده و تلاشهاي خلاق را تشويق كرد و به افراد اجازه داد تا نظرات خود را بيان كنند.تنها با تلاش و پشتكار و كنار زدن ترسها و عادات مي‌توان فردي خلاق و نوآور بود». آنچه كه در اين مقاله مطرح است بررسي رابطه كنترل با خلاقيت است، براي ورود به بحث اصلي لازم است در مورد كنترل مشخصات سيستم كنترل موثر، خلاقيت و عوامل موثر بر خلاقيت بحث شود تا در نهايت با استناد به مطالعه پژوهشهايي كه محقق انجام داده است رابطه كنترل و خلاقيت مورد بررسي قرار گيرد، در اين تحقيق از پژوهش ميداني استفاده شده است.

كنترل و مفهوم آن
دانشمندان كنترل را به صورتهاي متعدد و متنوعي تعريف كرده اند كه هر كدام به نوعي روشنگر بعدي از فرايند كنترل است.
آنتوني(ترجمه فارسي، 1:1372) مي گويد: «كنترل عبارت است از فرايند هدايت گروهي از متغيرها براي رسيدن به هدفهاي كلي تعيين شده. كنترل مفهوم وسيعي است كه افراد، اشياء موقعيتها و سازمانهاي مختلف را دربرمي گيرد».

مشخصات سيستم كنترل موثر
1 – كنترل بايد متناسب با برنامه و فعاليت تنظيم شود؛
2 – كنترل ها بايد در نقاط حساس و كليدي انجام شوند؛
3 – در اعمال كنترل نبايد افراط و تفريط شود؛
4 – اطلاعات مورد استفاده در كنترل بايد دقيق، صحيح و به روز درآورده باشند؛
5 – اطلاعات بايد سريع و به موقع به دست مسئولان برسد؛
6 – اطلاعات بايد جامعيت داشته باشد و تمامي عمليات در برنامه را موردارزيابي و بررسي قرار دهد؛
7 – كنترل بايد عينيت داشته باشد براساس ذهنيات و نظرات شخص نباشد؛
8 – كنترل بايد اقتصادي باشد به طوري كه هزينه هاي آن بر نتايج فزوني نگيرد؛
9 – كنترل بايد واقع بينانه باشد؛
10 – سيستم كنترل بايد انعطاف لازم را دارا باشد؛
11 – كنترل بايد وسيله اصلاح باشد نه تنبيه؛
12 – با روحيات كاركنان و فرهنگ و جو سازمان متناسب و هماهنگ باشد؛
13 – به كميت و كيفيت متناسب توجه شود. زماني كميت و زماني كيفيت و زماني هر دو مورد سنجش قرار گيرند؛
14 – كنترل نبايد فقط بر نقاط ضعف تاكيد ورزد، بلكه بايد نقاط قوت را هم شناخت؛
15 – سيستم كنترل بايد دقيقا معين سازد كه نتايج كنترل دراختيار چه كساني قرار مي گيرد؛
16 – كساني كه به امر كنترل گمارده مي‌شوند بايد واجد صلاحيت اخلاقي و تخصصي بوده و موردقبول اكثر كساني باشد كه آنها را كنترل مي كنند(الواني، 1371).

كنترل دروني
دانشمندان متعدد تعاريف مختلفي را از كنترل دروني مي كنند ازجمله:
الواني(1371) معتقد است كه: اگر افراد خودشان خود را كنترل كنند كار مديريت سهل خواهدشد. هدف خودكنترلي، ايجاد حالتي در فرد است كه او را به انجام وظايفش متمايل سازد بدون آنكه عامل خارجي او را تحت كنترل داشته باشند و اين هدف ازطريق كار فرهنگي بر روي افراد امكان پذير است. افراد را يا ازطريق وجدان موظف كنيم تا كارهاي محوله را انجام دهند و يا ازطريق اعتقادات مذهبي در اسلام كه بهترين بستر رشد براي خود كنترل ساختن افراد معتقد جامعه است اعتقادات فرد مسلمان بهترين كنترل كننده دروني براي او است. جوامع مختلف براي خودكنترلي راههايي انتخاب كرده اند از قبيل وجدان احساس ميهن دوستي، احساس مليت خواهي ولي همه ناقص مي‌باشند و ناموفق بوده اند. زمينه هاي اعتقادي اسلام بهترين بستر براي خودكنترلي مي باشند.

مراحل خلاقيت
مقيمي (1380) مي گويد: به طور كلي خلاقيت فرايندي است كه داراي چندمرحله است:
مرحله اول، آمادگي: شامل توجه دقيق و تمركز بر روي مسائل تحت بررسي و شاخصهاي مختلف آن به منظور حل مسئله است.
مرحله دوم، نهفتگي: عبارت است از زمان تفكر و واكنش.
مرحله سوم، مرحله اصرار و پافشاري: دراين مرحله تلاشها بيشتر مي شود، اطلاعات جديد افزوده مي گردد.
مرحله چهارم، مرحله بينش و بصيرت: درجهت يافتن راه حل منحصر به فرد براي مسئله است.
مرحله پنجم: رسيدگي و تحقيق، اكنون بينش يا ايده جديد براي اطمينان از اينكه معتبر و مناسب است، مورد آزمون قرار مي‌گيرد.

فنون خلاقيت و نوآوري
الواني (1373) معتقد است: زماني فنون خلاقيت ثمربخش مي گردند كه زمينه مساعد و مناسبي براي نمود آنها فراهم آمده باشد. فنون ذيل صرفنظر از فردي يا گروهي بودن آن بيان شده اند.
1 – تحرك مغزي: در اين تكنيك مسئله اي به گروهي كوچك (12 نفره) ارائه شده و از آنان خواسته مي شود في البداهه و به سرعت نسبت به آن واكنش نشان داده و براي آن پاسخي بيابند.
2 – ارتباط اجباري: بين دو گروه از پديده‌هاي ارتباط اجباري ايجاد مي كنند. اعضاي جلسه براي يافتن يك رابطه بين دو زمينه اي كه با يكديگر مأنوس و مرتبط نيستند دست به تلاش فكري زده و در اين راه به ايده ها و نظرات جديدي دست مي‌يابند.
3 – تجزيه و تحليل مورفولوژيك (ريخت‌شناسانه): فني است كه براساس آن پديده موردنظر ازنظر ريخت و ساختار كلي و ابعاد مختلف موجود در آن مورد مطالعه و تجزيه تحليل قرار گرفته بدين‌منظور ابتدا سطوح و ابعاد مختلف موجود در پديده موردنظرمان را تبيين و تدوين مي كنيم.
4 – گردش تخيلي: ذهن آدمي به هنگام ابراز خلاقيت و ابتكار در يك حالت خاص رواني است كه اگر بتوانيم آن حالت را ايجاد كنيم خلاقيت اعضاي گروه را ازطريق به كارگيري يك جريان تمثيلي و استعاره اي به گردش تخيلي ترغيب كرد.
5 – سوالات ايده برانگيز: سوالات در زمينه امكان جايگزيني، افزايش، كاهش، تغيير، تفويض، شبيه سازي و كاربردهاي ديگر در زمينه هاي مشابه طرح شده و فرد را به سوي انديشه هاي نو سوق مي دهد.
6 – تكنيك گروه اسمي: افراد جداي از هم ولي در كنار هم كار مي كنند.
7 – الگوبرداري از طبيعت: ابداعاتي كه در زمينه علم ارتباطات و كنترل در دهه هاي اخير شكل گرفته اند.
8 – تفكر موازي: وضع اين روش ادوارد دوبونو روش معمول تفكر را مانند حفر گودالي مي داند كه هرچه اطلاعات بيشتر شود اين گودال عميق تر مي شود ولي تفكر موازي نگاه فرد را به نقاط جديد معطوف مي دارد و اطلاعات و تجربه هاي جديد صرفا به انديشه هاي قبلي افزوده نمي شود بلكه آنها را تغيير داده و الگو و ساختار جديدي را ايجاد مي كند.

موانع خلاقيت

1 – عكس العمل منفي؛
2 – عادات پيشين؛
3 – دلسردكردن خود؛
4 – كمرويي؛
5 – ارزيابي افراد برمبناي انتظارات؛
6 – نظارت و مراقبت؛
7 – پاداش؛
8 – رقابت؛
9 – انتخاب محدود.

نتيجه گيري
براي پاسخگويي به هدف اوليه تحقيق كه برقراري سيستم كنترل كارآمد را مدنظر دارد مي توان استنباط كرد به جاي تلاش در تغيير ابزارهاي كنترل و شدت و ضعف بخشيدن به آنها كه به افزايش هزينه‌هاي كنترل منجر مي شود بايد افراد را به سوي خودكنترلي سوق داد كه ازطرق مختلف صورت مي گيرد، مانند تقويت احساس مليت خواهي و ميهن دوستي. اما زمينه هاي اعتقادي اسلام بهترين بستر براي خودكنترلي فراهم آورده است و بر مديران ماست كه بكوشند تا با هدايت و ارشاد افراد بهترين نتيجه را از اين موهبت و فرصت حاصل سازند.
و همچنين با مطالعه كتابخانه اي و استخراج عوامل موثر بر خلاقيت و نوآوري سازماني مشخص شد كه ويژگيها و عوامل زير در بيشتر متون به عوامل موثر در خلاقيت و نوآوري سازماني موردتاكيد قرارگرفته است.
1 – ايجاد زمينه مشاركت براي كاركنان در سازمان؛
2 – تشويق و دادن پاداش به افراد خلاق و نوآور؛
3 – وجود محيط مناسب و خلاق؛
4 – آموزش و پرورش منابع انساني؛
5 – فراهم كردن امكانات و تسهيلات تحقيقاتي؛
6 – داشتن اعتماد به نفس؛
7 – عكس العمل مثبت نشان دادن نسبت به نظرات و پيشنهادات ابتكاري؛
8 – ترك عادات پيشين؛
9 – ترس نداشتن از شكست؛
10 – عدم تمايل به همرنگي و كمرنگي؛
11 – نداشتن روحيه محافظ كارانه و مأنوس شدن با روشها و رويه هاي موجود؛
12 – عدم كمرويي؛
13 – انعطاف پذيري؛
14 – تمركزذهني؛
15 – به كارگيري و جذب نيروهاي خلاق و نوآور؛
16 – آزادي عمل در انجام فعاليتها و تلاشهاي خلاق.

منابع و مآخذ:
1 – آنتوني، رابرت و جان ديردين، نورتن برفور «در نظامهاي كنترل مديريت» ترجمه محمدتقي ضيايي بيگدلي، سال 1372.
2 – اسبورن، الكس «پرورش استعداد همگاني ابداع خلاقيت» ترجمه حسن قاسم زاده، چاپ دوم، انتشارات نيلوفر، تهران، 1375.
3 – الواني، سيدمهدي «مديريت عمومي» انتشارات نشر ني، تهران 1371.
4 – پرهيزكار، كمال «تئوريهاي مديريت» نشر ديدار، چاپ هشتم 1382.
5 – مقيمي، محمد «سازمان و مديريت و رويكردهاي پژوهشي» چاپ دوم انتشارات ترجمه، 1380.
6 – مزين – ادوارد. «نشريه اطلاع رساني ويژه استادان گروه معارف» مهر 1381.