انکوباتورها
و توسعه کارآفريني در ايران

سهيلا ابراهيمي
s_ebrahimi@modares.ac.ir
موسي زمان‏زاده دربان
moosa.zamanzadeh@gmail.com
بابک ابراهيمي
babak_ebrahimi@ind.iust.ac.ir

چكيده

در سير تكاملي طبيعي جوامع، دانشگاهها و صنايع از رشد قابل توجهي برخوردار شده اند به­نحوي كه امروزه به جرئت مي­توان گفت بخش اعظم سرمايه­هاي جوامع اعم از نيروي انساني و منابع مالي در اين دو بخش متمركز شده است. با پيشرفت روزافزون علوم و صنايع فاصله اين دو نهاد پايه­اي جوامع نيز روز به روز بيشتر مي شود. كاهش فاصله علم و صنعت از يك سو و كاستن از هزينه­هاي تحقيقات مربوط به تجاري­سازي از سوي ديگر، جوامع بشري را در دهه اخير به سوي استفاده از ابزارهاي جديدي به نام انكوباتورها سوق داده است. در اين مقاله سعي بر آن است تا با بيان مفاهيم انكوباتورها، سير تكاملي آنها، كاركردها و انواع آن به بررسي نقش فزاينده آنها در نظام آموزشي ايران، عملكردشان در تجاري­سازي يافته هاي تحقيقاتي با فرايند از آزمايشگاه تا بازار، كمك به فارغ‌التحصيلان دانشگاهي براي ورود به بازار كار و رفع معضل اشتغال بپردازيم.

مقدمه
يكي از مكانيسم­هايي كه براي بيش از دو دهه به­منظور پرورش سازمانهاي كوچك و كمك به رشد كارآفريني در كشورهاي توسعه­يافته و اخيراً در حال توسعه به كار گرفته شده، پياده­سازي انكوباتورها است. كسب و كارهاي جديد از شركتهاي نوپايي آغاز مي­شوند كه خدمات و كالاهاي جديدي را به بازار رقابتي عرضه مي­كنند و با نام بنگاههاي كوچك و متوسط شناخته مي­شوند. امروزه نقش بنگاههاي كوچك و متوسط در رشد و توسعه كشورها در سراسر جهان شناخته شده است و در نتايج مطالعات، تحقيقات و گزارشهاي رسانه­هاي گوناگون بر آن تأكيد مي­شود. از طرف ديگر، كارآفريني و حمايت از كارآفرينان، مبحثي است كه در ارتباط تنگاتنگ با بنگاههاي كوچك و متوسط مطرح مي­شود. ارتباط كارآفريني با بنگاههاي كوچك و متوسط، مسائل ديگري مانند توسعه و اشتغال­زايي را تحت­الشعاع قرار مي­دهد، بنگاههاي كوچك و متوسط در سلامت اقتصادي هر كشوري نقش حياتي ايفا كرده و حمايت از آنها از اهميت بسياري برخوردار است[8].

انكوباتور چيست؟
انكوباتور از نظر لغوي، نام دستگاهي است كه گرماي لازم را براي تبديل تخم به جوجه فرآهم آورده و نوزاداني را كه زودتر از موعد مقرر به دنيا آمده­اند، به رشد لازم مي­رساند. حال در اينجا اين پرسش مطرح مي­شود كه با توجه به اين تعريف، انكوباتور چه ارتباطي با تجارت و كسب و كار مي­تواند داشته باشد؟ به طور معمول وقتي پرسيده مي­شود كه يك انكوباتور تجاري- صنعتي چيست؟، بايد گفت اتفاقي كه براي بچه­ها يا تخم­مرغها در يك دستگاه انكوباتور مي­افتد، در يك انكوباتور تجاري براي ايده­ها و فكرهاي كارآفرينانه رخ مي­دهد. يك انكوباتور يا مركز رشد مجموعه­اي متشكل از يك يا چند ساختمان است كه واحدهاي تحقيقاتي نوپا نظير هسته­هاي تحقيقاتي دانشگاهي، شركتهاي تحقيقاتي خصوصي و مراكز تحقيق و توسعه صنايع و سازمانهاي اجرايي به­صورت موقت در آن مستقر و از خدمات پشتيباني داير شده در اين مركز، بهره­مند مي­شوند. هر انكوباتور متشكل از چند واحد تجاري كوچك (عمدتاً بين 10 تا 50 واحد) است كه اين واحدها:
! به طور معمول از يك فضاي مشترك استفاده مي­كنند؛
! خدمات و امكانات ارائه شده با اجاره بهاي اندك و قابل تغيير در اختيار كارآفرينان قرار مي­گيرند؛
! سرويس مشاوره­اي و آموزشي كامل و در محل به صورت رايگان و با هزينه بسيار اندك در اختيار آنهاست؛
! فضاي كلي انكوباتورها بر تحقيق، نوآوري و افزايش قدرت رقابت در صنايع تكيه دارد؛
! انكوباتورها مشوق شكل­گيري و تجاري­كردن ايده­هاي خلاق و نوآور هستند؛
! بخشهاي دولتي (دانشگاهي و صنعتي) و خصوصي در ساماندهي و مديريت انكوباتورها حضور دارند[10].
باتوجه به تعريف كارآفريني كه عبارت است از «انجام هر فعاليتي كه به آفرينش كار و ايجاد ارزش افزوده در سرمايه يا توليد و عرضه هر گونه كالا يا خدمات جديد منجر شود.» شركتهاي كارآفرين نيز خدمت جديدي اعم از كالا، خدمات يا محصول را عرضه مي كنند. اين شركتها زماني از اين طريق در بازار ايجاد اشتغال و ارزش افزوده مي­كنند، كه هيچ يك از شركتهاي موجود چنين ارزشي را ايجاد نكرده باشند.
اما آيا سازمان كارآفرين در بدو ورود خود به بازار رقابتي توانايي پايداري و نيز معرفي محصول خود را دارد؟ مراكز رشد يا انكوباتورها ابزاري مناسب براي جذب كارآفرينان محسوب مي­شوند. اين مراكز داراي ساختاري منعطف بوده كه خدمات موردنياز كسب و كارهاي كوچك را در يك فضاي پويا در طول سالهاي ابتدايي حيات آنها تأمين مي­كنند و با در اختيار قرار دادن امكانات و خدمات مورد نياز، هزينه­هاي اوليه براي ايجاد يك حرفه را كاهش داده و با ارائه مشاوره­هاي مديريتي و حقوقي ضعف شركتها را جبران مي­كنند. به عبارت ديگر، هدف اصلي مراكز رشد كمك به ايجاد شركتها و مؤسسات توسط افراد نوآور و كارآفرين است به نحوي كه بتوانند با ريسك كمتر به موفقيت دست­يافته و در بازار آزاد و بين المللي به رقابت بپردازند[5],[7].

شكل گيري انكوباتورها
مروري بر روند شكل­گيري مراكز رشد تجاري در كشورهاي مختلف در طول زمان نشان­دهنده تغييراتي قابل ملاحظه با گذر زمان در مراكز رشد است(شكل1). با اين حال مفهوم رشد صنعتي سابقه­اي 30 ساله دارد كه نقطه آغاز آن انگلستان است[1],[7].
در دهه 1970 كه آن را مي­توان دوران شكل­گيري مراكز رشد ناميد، مراكزي مانند آژانس­ها، انجمنها، شهركهاي صنعتي و كارگاههاي آموزشي، از توسعه شركتها حمايت مي­كردند. با گذشت زمان مراكز رشد همراه با پيشرفتها و اصلاحات پي­درپي در اروپا گسترش يافت و در دهه 80 با پيدايش مراكز تجاري و پارك­هاي علمي، آنها نيز به جمع مجموعه مراكز حمايت­كننده پيوستند. باتوجه به كاركرد اين مراكز در اواخر دهه 80، رفته رفته ايده مراكز رشد شكل گرفت. در حال حاضر نزديك به 400 مركز در آمريكاي شمالي در حال فعاليت بوده که 65 درصد آنها عمري كمتر از پنج سال دارند. در سال1980 اولين انكوباتور در كانادا تأسيس گرديد و در حال حاضر 25 مركز رشد در كانادا در حال فعاليت هستند.

خدمات انكوباتورها
هريک از انواع مختلف انكوباتورها اهدافي را به صورت مشترك دنبال مي كنند. هدف اصلي همه انكوباتورها افزايش شانس موفقيت مؤسسات کارآفرين نوپاست. از جمله حمايتهاي مهم انکوباتورها، ايجاد ساختمانها و ارائه خدماتي است كه در جهت برآورده كردن نيازها تنظيم گشته‏اند. پاره­اي از اين خدمات در (شكل2) نشان داده شده‌اند.
مراكز رشد در عمل بستر توسعه بنگاههاي كوچك و متوسط از طريق كارآفرينان كه مهمترين ابزار توسعه فناوري و اقتصادي در بسياري از كشورهاي در حال توسعه به حساب مي‏آيد را فراهم مي‏كنند. زماني كه شركت در انكوباتور سپري مي‏كند، كارفرمايان مديريت مورد نياز، مهارتها و فنون تجاري را خلق كرده و آنها را گسترش مي­دهند. بررسي تجربه كشورهايي از قبيل چين، كره جنوبي و مالزي نشان داده است که پارك­هاي علمي و مراكز رشد در ايجاد واحدهاي كوچك و متوسط اقتصادي و نهايتا توسعه اقتصادي اين کشورها بسيار موثر بوده‏اند[1]. يك انكوباتور با قراردادن تجربه، مهارت و سرمايه در دسترس شركتهاي کارآفرين، آنها را در وضعيت بهتري قرار داده و از شكستي كه 80 درصد شركتهاي كوچك را در پنج سال اول فعاليتشان تهديد مي­كند، جلوگيري به عمل مي‌آورد[2].

طبقه­بندي انكوباتورها
انكوباتورها را مي­توان به دسته­هاي زير تقسيم­بندي كرد.
-1 انكوباتورهاي صنعتي: اين گروه از انكوباتورها توسط نهادهاي دولتي و مؤسسات غيرانتفاعي حمايت مي­شوند و هدف آنها ايجاد كار از طريق حمايت از كارفرمايان است. اين انكوباتورها اغلب در ساختمانهاي بازسازي شده، كارخانه­هاي متروكه، انبارها، مدارس، ساختمان اداره­ها و ساير فضاهايي كه مورد استفاده قرار نمي­گيرند، راه­اندازي مي­شوند.
-2 انكوباتورهاي دانشگاهي: اين نوع انكوباتورها به­منظور تجاري­كردن دانش فني، فناوري و مالكيت معنوي ايجاد شده و از طريق فعاليتهاي پژوهشي دانشگاهها به وجود آمده­اند انكوباتورهاي دانشگاهي تسهيلاتي همچون آزمايشگاهها، كتابخانه­ها و همچنين تخصص و مشاوره دانشجويان و اعضاي هيئت علمي را به شركتهاي نوپاي عضو خود ارائه مي­كنند. بعضي از اين انكوباتورها به طور مستقيم به­وسيله دانشگاهها حمايت مي­شوند، اما اغلب داراي شركايي از ديگر سرمايه­گذاران و نقش­آفرينان در اين زمينه هستند[12].
-3 انكوباتورهاي مجازي: انكوباتورهاي مجازي فاقد جا يا مكان خاصي هستند و خدمات و تسهيلات ديگري غير از فضاي كاري را به شركتهاي عضو خود عرضه مي­كنند. عمده­ترين قسمت اين گروه را انكوباتورهاي اينترنتي تشكيل مي­دهند. اين گروه موسوم به شتاب­دهنده­هاي تجاري داراي ويژگيهاي خاص خود هستند. از جمله اينكه دوره­ فراوري تجاري آنها كوتاه­تر، نتايج كار آنها به­سادگي قابل سنجش و اندازه­گيري نيست[8].

-4 انكوباتورهاي بين­المللي: به طور معمول اين طبقه از انكوباتورها داراي مجموعه كاملي از سرويس­هاي پشتيباني براي پيشرفت فعاليتهاي تجاري هستند و تمركز آنها بيشتر بر روي صادرات است. اين انكوباتورها با دانشگاهها، مراكز تحقيقاتي، سرمايه­گذاران داخلي و بين­المللي در ارتباطند. يكي از ويژگيهاي منحصر به فرد اين گروه، ايجاد شبكه­اي از انكوباتورها در محدوده مربوط به خود است. اين شبكه­ها توان و ظرفيت انكوباتورهاي بين­المللي را از طريق به اشتراك گذاردن منابع و اطلاعات به مقدار قابل توجهي افزايش مي­دهند[9],[7].

فراوري تجاري
فراوري تجاري را از ديدگاههاي متفاوتي مي­توان تعريف كرد. انجمن ملي فرآوري تجاري آمريكا (NBIA) ، اين تعريف را ارائه مي­دهد: «فرآوري تجاري روندي است كه تولد و رشد شركتهاي جديد را از طريق تأمين كارآفرينان با ابزارهايي تسريع مي كند كه براي موفقيت در سرمايه­گذاري خود به آن احتياج دارند. فراوري تجاري صرفه­جويي اقتصادي، تجاري­سازي فناوريهاي نو و اشتغال­زايي را در پي دارد و مولد ثروت و سرمايه است.»
به بيان ديگر، فرآوري تجاري، محصول يک انکوباتور است که بين منابع و اهداف از طريق انكوباتورها ارتباط برقرار مي‏كند. (شكل 3)
شاخصه اصلي يك انكوباتور، ارائه خدمات تخصصي و مشاوره­اي تجاري در محل انكوباتور است. بدون اين ويژگي انكوباتورها تفاوتي با فضاهاي­كاري مديريت­شده كه از مدتها پيش­در اروپا و آمريكا وجود داشته­اند نخواهند داشت. به اين ترتيب، ويژگي اصلي يك انكوباتور كه شايد رمز موفقيت آن نيز باشد، «در محل» بودن خدمات مشاوره­اي آن است[6].

چرخه حيات سازمانها
وقتي يك كسب و كار شرايط لازم براي قرارگيري در ساختار يك انكوباتور را كسب كرد، قراردادي ميان تيم كارآفرين و انكوباتور بسته خواهد شد. در اين قرارداد نحوه پرداخت اجاره در طول دوره فرآوري تجاري و تعهدات خروج از آن پس از اتمام دوره بطور كامل مشخص مي­گردد. شيوه پرداخت اجاره براي فضاي كاري و ساير خدمات انكوباتور به گونه­اي است كه تيم كارآفرين بتواند با پيشرفت كار خود آن را افزايش دهد. دوره­هاي افزايش اجاره معمولاً شش ماه به شش ماه تعيين مي­شوند. نرخ اجاره در شش ماه اول بطور معمول 20درصد نرخ بازار خواهد بود كه اين مقدار بسته به ميزان امكانات مالي انكوباتور و شرايط مالي منطقه تغيير مي­كند. افزايش اجاره به شكلي است كه بعد از اتمام دوره­ي تعيين شده­ فراوري تجاري، نرخ اجاره از عرف معمول بازار منطقه بيشتر خواهد شد[7]. مقدار افزايش اجاره در يك دوره سه ساله معمولاً هر شش ماه 20 درصد مي­باشد و باتوجه به تعداد شغلهاي ايجاد شده، كارآفرين مي­تواند از تخفيف­هاي تعيين شده نيز استفاده نمايد. به اين ترتيب بعد از پايان دوره فراوري تجاري تيم خود به خود از سيستم خارج خواهد شد. البته گفتني است كه روش­هاي ديگري نيز براي بازپرداخت هزينه­ها توسط تيم­هاي كارآفرين وجود دارد.

تاثير انکوباتورها بر تجاري­سازي ايده­ها
بسياري از انواع انكوباتورها به­خصوص انكوباتورهاي فناوري تحت نظارت يا متعلق به دانشگاه­ها و مراكز آكادميك هستند. ارتباط انكوباتورها با دانشگاه­ها از سه جنبه قابل بررسي است:
-1 تجاري سازي يافته هاي تحقيقاتي با فرايند از آزمايشگاه تا بازار: بسياري از يافته­هاي علمي- پژوهشي در دانشگاه­ها، قابليت پياده­سازي در صنعت و ورود به بازار را دارند، ولي با وجود بوروكراسي انعطاف­ناپذير موجود براي پياده­سازي يك طرح تجاري- تحقيقاتي در مراكز علمي يا دولتي اغلب كارآفرينان و محققان از انجام و پياده­سازي طرح و ايده خود دلسرد گشته و در نتيجه جذب فعاليتهاي حاشيه­اي مي‏گردند. انكوباتورها و خصوصا انکوباتورهاي فناوري که در ارتباط مستقيم با مراکز آکادميک هستند، خلاء روند تجاري­سازي نوآوريهاي فناورانه را پر كرده و زمينه راه­اندازي شركتهايي را به وجود مي­آورند كه مالكان آنها در بسياري اوقات محققان و دانشگاهيان هستند. به اين فرايند تجاري­سازي يافته­هاي پژوهشي به اصطلاح «از آزمايشگاه تا بازار» گفته مي­شود[12].

-2 كمك به فارغ­التحصيلان دانشگاهي براي ورود به بازار كار: به دليل جايگاه و نقش ويژه كارآفرينان در روند توسعه و رشد اقتصادي، بسياري از دولتها و كشورهاي توسعه‏يافته و در حال توسعه تلاش مي­كنند با بهره­برداري امكانات و دستاوردهاي تحقيقاتي، شمار بيشتري از افراد جامعه كه داراي ويژگيهاي كارآفريني و خلاقيت هستند را به آموزش در جهت كارآفريني و فعاليتهاي كارآفرينانه تشويق كنند. كارآفرينان با مهارتي كه در تشخيص فرصتها و موقعيتها و ايجاد حركت در جهت توسعه اين موقعيتها دارند، پيشگامان حقيقي تغيير در اقتصاد و تحولات اجتماعي محسوب مي­شوند. از طرفي آموزش و پرورش آكادميك امروزي از مرز فارغ­التحصيل شدن فراتر مي­رود. با اين ديد دانشگاه امر حمايت و پرورش دانشجويان را حتي پس از فارغ­التحصيلي دنبال مي­كند و فارغ­التحصيلان را باتوجه به شرايط اقتصادي و اجتماعي به بازاركار هدايت مي‏كنند[3]. انكوباتورهاي وابسته به دانشگاه­ها، ابزارهاي رسيدن به اين هدف محسوب مي­شوند. به اين ترتيب دانشگاه­ها به وسيله ابزاري به نام انكوباتور، فارغ­التحصيلاني كه شرايط تعيين شده را دارا باشند، تحت پوشش قرار مي­دهند تا در محيطي با ريسك كمتر به بازار رقابتي بپيوندند.
-3 رفع معضل اشتغال: مسئله ايجاد فرصتهاي شغلي و اشتغال­زايي در دستور كار همه كشورها، سازمان ملل و نهادهاي وابسته به آن قرار دارد و به يك مسئله جهاني تبديل شده است. سازمان ملل طي اعلاميه­اي اعلام كرده است بيش از يك ميليارد نفر در دهه آينده وارد سنين كار خواهند شد. همچنين سازمان بين­المللي كار، بانك جهاني را متولي ايجاد فرصتهاي شغلي جديد در جهان معرفي كرده است. در ايران طي 10 سال آينده بيش از 10 ميليون نفر وارد بازار كار خواهند شد. پس چه بايد كرد تا معضل بيكاري به بحران بيكاري تبديل نشود؟
باتوجه به روند رو به رشد و همه جانبه بيكاري در سالهاي اخير، ضرورت رويارويي با اين معضل از طريق ايجاد فرصتهاي شغلي جديد، در رأس برنامه­هاي دولت قرار گرفته و مورد توجه بالاترين مقامات اجرايي كشور است. اما آنچه مسلم است و بايد بيش از هر اقدام اقتصادي- اجتماعي ديگري مورد توجه جدي مسئولان و كارگزاران اداره امور كشور قرار گيرد، اقدام در پذيرش، چگونگي يافتن و اعمال روشهاي كارا براي ايجاد فرصتهاي شغلي جديد و تغيير جهت­گيري دانشگاه­ها به سوي عملي كردن علم و نتايج تحقيقات است (شكل4).

همان طوركه گفته شد يكي از خروجيهاي انكوباتورها ايجاد فرصتهاي شغلي است كه از اين منظر براي كشور ما بسيار حائز اهميت است. سياستهاي تصميم­گيري اخير دولت، انكوباتورها و مراکز رشد را به­عنوان راهبردي براي مواجهه با مسئله اشتغال مطرح كرده است[11].
حال با مطالعه موردي دانشگاه توونته- هلند نقش انکوباتورها در توسعه کارآفريني و اشتغال زايي را بررسي دقيق‌تري مي­كنيم، «توونته» با نيم ميليون جمعيت در شرقي­ترين قسمت هلند و در نزديكي مركز آلمان واقع شده است. در دهه 60و70، حدود چهار هزار شغل در اين منطقه از بين رفت. از آنجايي كه اين منطقه داراي اقتصاد تك­قطبي مبتني بر صنعت نساجي بود، اين حادثه تأثير مخرب چشمگيري در اقتصاد منطقه گذاشت. باتوجه به ركود اقتصادي منطقه­اي دانشگاه تصميم گرفت ضمن همكاري با شركتهاي مختلف فعاليت خود را بر روي بنگاههاي كوچك و متوسط متمركز كند.
در سال 1985، پروژه­اي با هدف ايجاد 15 شركت جديد در سال، با پشتيباني دانشگاه آغاز به كار كرد. اين پروژه كه به TOP موسوم بود، به فارغ­التحصيلان دانشگاه «توونته» يا دانشگاه­هاي ديگر و نيز افرادي كه شغل خود را در صنعت از دست داده بودند كمك كرد تا كسب و كار جديدي را راه­اندازي كنند. اين افراد قادر بودند در صورت تمايل به فعاليت در آزمايشگاه­ها و كارگاه­ها و استفاده از امكانات آنها، به­منظور كار بر روي ايده­ها، خدمات، بسته­هاي نرم‏افزاري و هرآنچه كه مايل به تجاري­كردن آن بودند، بپردازند. زماني­كه آنها صاحب يك شركت مبتني بر تحقيقات تجاري بودند، به وسيله مشاوراني كه اعتبار خود را از دانشگاه­ها يا بيرون از آن كسب كرده بودند به بازار معرفي مي‏شدند.

نتيجه اين كار تا كنون ايجاد 180 شركت جديد با نرخ بقاي قابل توجه 80 درصد بوده است. به علاوه 1500 شغل به طور مستقيم و 500 شغل به طور غيرمستقيم به وجود آمده است. ورود افراد به دانشگاه­ها و كارگاه­ها و آزمايشگاه­هاي آن كه تمايل به راه­اندازي شرکتهاي جديد داشتند اوضاع سرمايه­گذاران داخلي را در منطقه «توونته» بهبود بخشيد. اين روش در زمينه انتقال دانش فني و فناوري به بازار كار، به بهترين شكل نتيجه داد و رشد شركتهايي كه بدين­گونه تأسيس شده­اند منافع مالي بسياري را به­صورت متقابل عايد اين دانشگاه ساخته است.

راهكارهاي حمايتي دولت از انكوباتورها
كارآفريني به ­عنوان عامل اصلي خلق كسب و كار جديد توسط افراد يا تيم­هاي كوچك محسوب شده و فرايندي هدفمند و خلاق براي سودآوري از طريق ايجاد يك شركت يا سازمان مستقل و رقابت سازمانهاي فعلي به شمار مي‏آيد. بنابراين، كارآفرين فردي است كه منافع لازم براي شروع يا رشد كسب و كاري را بسيج كرده و تلاش او به ايجاد و اداره يك سازمان اقتصادي كوچك يا متوسط منجر مي­شود. اين سازمان جديد سطح رقابت را در بين همنوعان خود بالا برده و شركتهاي موجود را به مبارزه مي­طلبد. به اين ترتيب كارآفرينان را بايد سرچشمه تولد و بقاي بنگاههاي كوچك و متوسط دانست. صنايع كوچك و متوسط، در بيشتر ساختارهاي اقتصاد جهاني، به ويژه ساختارهاي كشورهاي پيشرفته و صنعتي جهان از اهميت بالايي برخوردار است. در كشورهاي در حال توسعه بيش از 90 درصد سازمانها و واحدهاي صنعتي در طبقه صنايع کوچک و متوسط قرار دارند، به گونه­اي که حدود 75 درصد از توليد ناخالص داخلي آنها توسط بنگاههاي كوچك و متوسط شكل مي‏گيرد و اين در حالي است كه در ساير نقاط جهان اين سهم 50 درصد است. به طوركلي، واحدهاي كوچك و متوسط نقش مهمي را در اقتصاد و زندگي اجتماعي جوامع امروزي، به­ويژه كشورهاي در حال توسعه ايفا كرده و تأثير فراواني در ايجاد كار در بخشهاي غيركشاورزي، صادرات، بازرگاني داشته و ارزش افزوده بسياري را به همراه دارند. اين بخش علاوه بر ايجاد مشاغل جديد، سهم بسزايي در توسعه و رشد مهارتهاي فني، حرفه­اي و همچنين ايجاد دوره­هاي كارشناسي و آموزشي براي تربيت نيروي كار غيرمتخصص عهده­دار است. دامنه اين فعاليت تنها به ايجاد اشتغال ختم نشده و ديگر بخشهاي اقتصادي مانند كشاورزي، توليد، صنعت و همچنين بخشهاي خدماتي از قبيل تجارت، توريسم، حمل و نقل، صادرات و... را پوشش مي­دهد. فعال­ترين سازمانهاي كوچك و متوسط در كشور تايوان با 56 درصد از كل صادرات اين كشور، چين با 40 تا 60 درصد و كره جنوبي با 40 درصد هستند[4].
سازمانهاي كوچك و متوسط فناوري در رونق اقتصادي، توسعه فناوري و كارآفريني نقش بسيار مؤثري دارند. توسعه اين سازمانها در گرو ايجاد زيرساختهاي لازم براي كاهش خطرپذيري آنها در دوران رشد فعاليت خود است. يكي از مهمترين اين زيرساختها، انكوباتورهاست. انكوباتور يا مركز رشد فناوري براي كارآفرينان و واحدهاي كوچك و متوسطي كه با تكيه بر علم و فناوري داراي ايده­هاي محوري قابل تجاري شدن هستند، براي مدت چند سال اطلاعات و مشاوره­هاي ضروري و نيز خدمات و تجهيزات مناسب را براي رشد و ارتقاي آنها ارائه داده و آنها را براي حضور مستقل و مؤثر در صحنه فناوري كشور آماده مي­كند.
در بسياري از كشورهاي در حال توسعه و حتي توسعه يافته برنامه­هايي كه بنگاههاي كوچك و متوسط را پشتيباني مي‏كنند، جزو زيرمجموعه­هاي اصلي برنامه ملي توسعه اقتصادي و اجتماعي هستند. اين برنامه­ها دامنه وسيعي از مكانيسم­ها، مساعدتهاي تكنيكي و پاداشهاي مالياتي را در برمي­گيرند.
سرمايه­گذاري مستقيم، آموزش، حمايت نوآوران و كارآفرينان و فرآوري تجاري مكانيسم­هايي براي پرورش سازمانهاي كوچك است. تغيير ديدگاه فارغ­التحصيلان، درباره فناوري و تحقيقات، استقبال از حضور بخش خصوصي در اقتصاد، تجربه مثبت و موفق انكوباتورها در رشد اقتصاد محلي و كارآفريني همگي شرايط لازم براي راه‏اندازي ساختاريافته مكانيسم كارآفريني در كشور را فراهم كرده است. طي دو دهه اخير مدارك و شواهد بسياري مبني بر تأثير قابل توجه انكوباتورها در موفقيت و رشد كارآفرينان در زمينه پيشرفت كسب و كار جديد آنها قابل بررسي است. انكوباتورها در بسياري از كشورهاي در حال توسعه وجود دارند و در كشور ما نيز اخيراً توجه خاصي به اين امر شده و بودجه قابل توجهي به آن اختصاص يافته است. براي مثال سازمان همياري اشتغال فارغ­التحصيلان جهاد دانشگاهي در راستاي سياستهاي كلان خود در محورهاي پژوهش، آموزش، مطالعات و برنامه­ريزي و اطلاع­رساني شغلي اقدامات ارزشمندي را به انجام رسانيده است. موضوع ايجاد مراكز رشد به­عنوان يك رويكرد اساسي در امر كارآفريني و ايجاد اشتغال و شكل­گيري كسب و كارهاي كوچك و متوسط از اهداف اجرايي اين سازمان بوده است. اين سازمان براي همياري در اشتغال فارغ­التحصيلان طرح تأسيس مركز رشد فناوري اطلاعات را در نيمه دوم سال 1381 به سازمان مديريت و برنامه­ريزي كشور ارائه كرد كه پس از ارزيابي و تصويب طرح و به‌دنبال دريافت موافقت اصولي، اقدامات لازم جهت راه­اندازي مركز رشد و تدوين فرايند جذب شركتها به ­عمل آمد. همچنين بودجه خاصي براي راه­اندازي انكوباتورها در دانشگاه­هاي مهم كشور پيش­بيني شده است.

نتيجه گيري
همزمان با شروع قرن بيست و يكم، دستيابي به موفقيت و بقا براي سازمانهاي بزرگ مشكل­تر مي شود. اين واقعيت ناشي از ظهور عصر تجاري جديد است كه تغيير، يكي از خصايص اصلي آن است. اين موقعيت جديد ضرورت بازنگري اساسي در اولويتهاي تجارت، ديدگاه­هاي استراتژيك و مدل­هاي كسب و کاري كه تا به­حال به كار گرفته شده­اند را ضروري مي­سازد. در جهان امروز كه تأكيد سازمانها بر قابليت سازگاري با تغيير در محيط تجاري است، يك روش مؤثر كه براي ايجاد ساختارهاي سازماني منعطف قبل از ورود به بازار رقابتي مي­توان ارائه داد، بهره­گيري از انكوباتورهاي تجاري است. انكوباتورها با افزايش قدرت رقابت­پذيري صنايع كوچك و متوسط مبتني بر دانش كه معمولاً با ايده­اي نو راه­اندازي مي شوند، عامل مهمي در توسعه ساختار اقتصادي كشورها در سطح ملي به حساب مي­آيند و بايد با توجه به شرايط ترسيم شده در اين مقاله توجه ويژه­اي به انكوباتورها براي رشد اقتصادي و مقابله با عامل مخرب بيكاري در ايران به عمل آيد.

منابع

1 - کشميري، مهدي و محمد جعفر صديق “ساختارمند کردن نظام انکوباتوري، ضرورت توسعه انکوباتورها در ايران" www.istt.ir
2 - اصغري، کيوان و مصطفي کريميان اقبال “تحليل روش‏هاي حمايت مالي از کارآفرينان و موسسات نوپا" www.istt.ir
3 - محمد علي شفيعا "کارآفريني با پيوند دانشگاه و صنعت" اولين کنگره ملي مهندسي صنايع و بهروري 1371
4 - سيد جلال موسوي بازرگاني “تعيين ضوابط طراحي برنامه‏هاي آموزش و پرورش کارآفرينان در ايران بر اساس مطالعه تطبيقي برنامه‏هاي مشابه جهاني" پايان نامه کارشناسي ارشد، سازمان مديريت صنعتي 1378
5 - احمد پور داراياني، محمود و محمد مقيمي “نقش کارافريني در بهبود دانش صاحبان کسب و کار کوچک" مجله تدبير، شماره 113، 1380
[6] County.F, “What is a Business Incubator”, Economic Development Consultants of Jordan, August2000, www.nbia.com
[7] Aernoundt.R, “Incubators: tool for Entrepreneurship”, Institute of Management Consultants of Jordan.
[8] County.F, “What services does a Business Incubator Provide”, Economic Development Consultants of Jordan, July2000
[9]Florida.R “The Rise of creative class” Proceeding of the XIX Conference on Science and Technology Parks, Quebec City, Canada, 2002
[10] Lalkaka.R,”Best Practices in Business Incubation” paper presented to Belgian International Conference on Business Centers, Brussels, November2001
[11] Eghbal.M.K, et.al” The Challenge of Supporting Private Enterprises through Incubation Programs in Isfahan Science Parks Association”Kyoto, Japan.
[12] Bischoff.J,”An Overview of Successful International Technology Business Incubator Programmes”, paper presented to the first International Workshop on Technology Business Incubators in India, January2001

! سهيلا ابراهيمي: دانشجوي دكتراي دانشگاه تربيت مدرس
! ! موسي زمان زاده دربان: دانشجوي كارشناسي دانشگاه علم و صنعت ايران
! ! ! بابك ابراهيمي: دانشجوي كارشناسي دانشگاه علم و صنعت ايران