در دانشكده مديريت دانشگاه تهران مطرح شد:
بيان احساس، راه درمان استرس
گروه تحقيق تدبير

سخنراني «مديران و فشارهاي رواني ناشي از كار» به مناسبت آغاز به كار گروه شيفتگان آفتاب با حضور شركتهاي فعالان صنايع مختلف كشور در دانشكده مديريت دانشگاه تهران برگزار شد. اين گروه تازه تاسيس، فعاليت خود را از چندي پيش در زمينه مشاوره، ارائه‌ و اجراي راهكارهاي توسعه خدمات فروش و بازاريابي آغاز كرده است.
در ابتدا احمد نخجواني مدير عامل گروه شيفتگان آفتاب ضمن تشريح مهمترين فرايندهاي فروش و اقدامات پشتيباني فروش سازمانها، به اين نكته اشاره كرد كه برخلاف انتظار، مديران در اكثر سازمانهاي كشور درگير مسايل اجرايي كسب و كار سازمان خود مي‌شوند و پيشبرد فعاليتهاي ستادي براي سياست‌گذاري، برنامه‌ريزي و نظارت بر فرايندها، نقش كمرنگ‌تري مي‌يابد.
وي همچنين محو تدريجي فرايند برنامه‌ريزي و پايش برنامه‌هاي فروش و بازاريابي، نا تمام ماندن بسياري از فعاليتها، اتلاف منابع و صرف هزينه‌هاي مديريتي بالا، نابودي ايده‌هاي جديد، افزايش فشار كاري بر كليه‌ سطوح سازمان و نيز عميق نشدن در فعاليتهاي فروش و بازاريابي را از ديگر پيامدهاي ناشي از درگير شدن بيش ازحد مديران ارشد سازمان در مسايل اجرايي سازمان دانست و تاكيد كرد راه حل اين معضل، برون سپاري فعاليتها و فراغت كابينه مديريت سازمان از فعاليتهاي اجرايي روزمره سازمان است.
در بخش دوم اين سخنراني، دكتر شهرام رحيمي روانشناس سازماني و صنعتي و مدرس دانشگاه، سخنان خود را با محوريت مديران و فشارهاي رواني ناشي از كار آغاز كرد و گفت: «آمار نشان مي‌دهد كه فشارهاي رواني بزرگترين قاتل انسانها در قرن حاضر هستند. در سال 2002، هفتصد نفر از مديران ژاپني بر اثر انجام كار بيش از حد جان سپردند. استرس، عكس‌العمل جسماني، رفتاري و نگرشي است كه در صورت نبود توازن ميان خواسته‌ها و توانايي‌هاي فرد به وجود خواهد آمد. اشخاص براي غلبه بر عوامل محيطي همچون رويدادها، بايدها و نبايدها، مطالبات، مجوزها و كنترل‌ها از خلق و خو، تجارب و مهارتهاي خود استفاده مي‌كنند و انجام اين فرايند، سبب بروز واكنش‌هاي رفتاري، جسماني و نگرشي به نام استرس مي‌شود.»
وي اشاره كرد كه فرد، خانواده، اجتماع و محيط كار منابع اصلي بروز استرس هستند و در توضيح تاثير خانواده بر بروز استرس گفت: «ناديده انگاشتن جايگاه و اهميت خانواده به عنوان جايگاه ايمن و آرام هر فرد در بلند مدت سبب بروز فشارهاي عصبي مي‌شود. بي‌توجهي به نيازهاي متقابل در خانواده، موجب پيدايش فشارهاي رواني و استرس مي‌شود و ما به عنوان به وجود آورندگان اين فشارها، آنها را با خود به جامعه و محيط كار منتقل مي‌كنيم.»
پس از آن منابع بروز استرس را براي مديران در سازمانها برشمرد: «عوامل بسياري مي‌توانند براي مديران در محيط كار موجب بروز استرس شوند؛ ماهيت و طبيعت كار، فرهنگ حاكم بر سازمان، انتظار از خود و ديگران و بالعكس، امنيت حرفه‌اي، قوانين، پول و نقدينگي، ارتباطات خانه و كار، زمان، محل كار، نگرش و تخصص، تصميم‌گيري‌ها، مخاطبان و فروش، گروه‌بندي‌ها، پشتيباني نشدن، توجه نداشتن به خود و ... از مهمترين عوامل ايجاد استرس در محيط كار هستند. براي مثال فرهنگ رايج «ما و آنها» در بسياري از سازمانهاي ما كه با ايجاد فاصله ميان مديران و كاركنان تنش‌هاي ناشي از كار را افزايش مي‌دهد، مثالي از فرهنگ سازماني استرس‌زا در جامعه است.»
وي افزود: «در تمام دنيا يكي از اصلي‌ترين موضوعاتي كه به مديران آموزش داده مي‌شود، برقراري توازن ميان خانه و كار است. چگونه مي‌توان بين خواسته‌ها و مدت زمان حضور در خانه و كار توازن ايجاد كرد؟ متاسفانه اين موضوع از مباحثي است كه گفت‌وگو درباره آن هنوز در كشور ما مرسوم نشده است.»
اين مدرس دانشگاه يكي ديگر از مشكلات سازمانهاي ما را تربيت نيروي دانشور و مديريت استعدادها دانست و گفت: «تحميل نكردن تجربه‌هاي درست و نادرست به كاركنان دانشور و هوشمند از رمزهاي موفقيت يك سازمان است. مديران ما گمان مي‌كنند كه كاركنان فرمان‌بر موجب پيشرفت سازمان هستند، حال آنكه در تمام جهان متخصصان بر اين باورند كه كاركنان چموش و نافرمان، موجب پيشبرد و ترقي سازمان خود مي‌شوند.»

نشانه هاي استرس
دكتر رحيمي آنگاه نشانه‌هاي فردي و سازماني استرس را برشمرد: «افسردگي، احساس بيهودگي، ارتباط نامتعادل و پرخاش‌جويي از نشانه‌هاي فردي و مشكل در تصميم‌گيري، ترك كار، نداشتن تمركز، پركاري، تقصيرگذاري و مشكل را بر گردن ديگران انداختن از نشانه‌هاي سازماني استرس هستند. تاثيرات اين گونه استرس‌ها را مي‌توان در بيماريهاي فزاينده جسماني، روزمرگي و هزينه‌هاي ناپيداي تحميل شده به سازمان مشاهده كرد»، وي گفت: «يكي از نشانه‌هاي افسردگي، تكرار جمله‌ «مرگ بهتر از اين زندگي است» در ميان افراد است. از ديدگاه روانشناسي هر فرد كه در يك روز بيش از دو بار اين جمله را تكرار كند، به افسردگي مبتلاست. جالب است بدانيد كه در تهران از هر 7 نفر، 1 نفر به افسردگي نيازمند درمان مبتلاست از علايم شناختي فشارهاي عصبي مي‌توان به فراموشي، كاهش تمركز، كسالت، افت تصميم گيري، گيج بودن و كاهش يادگيري اشاره كرد.»

گروههاي دوگانه
پس از بيان اين علايم، دكتر رحيمي گونه‌هاي شخصيتي مبتلا به استرس را تشريح كرد: «گروههاي مبتلا به فشارهاي رواني به دو گروه A و B تقسيم مي‌شوند. 1 - گروه A افرادي هستند كه:
* پرخاشگرند و كارها را خشن انجام مي‌دهند.
* بسيار تلاش مي‌كنند كه همه كارها به موقع انجام شود.
* به وقت بسيار اهميت مي‌دهند و اغلب شتاب‌زده به نظر مي‌رسند.
* آرام و سكون ندارند و اغلب بي‌قرارند.
* كوشش مي‌كنند همه كارها را يكجا انجام دهند.
* بيش از اندازه كار مي‌كنند و براي آن توجيه دارند.
* روزهاي تعطيل هم به جاي استراحت، وقت خود را به كار مي‌گذرانند.
2 - گروه B افرادي هستند كه
* آرام و بردبار و صبورند.
* كار را با تفريح انجام مي‌دهند.
* در برخورد با ديگران ملايم هستند.
* نسبت به وعده‌هاي خود نگران نيستند.
* به رقابت نامطئن و بيمارگونه نمي‌پردازند.
* موقعيت‌ها را همان‌گونه كه هست مي‌پذيرند.
* اهل گزافه گويي نيستند.
* بدون احساس گناه استراحت مي‌كنند.
* كارها را به ترتيب انجام مي‌دهند.
* در يك زمان چند كار را انجام نمي‌دهند.
هر دو گروه ياد شده از نظر قضاوتهاي روانشناسي، نامناسب عمل مي‌كنند. افراد گروه A در ميان‌سالي با دردها و بيماريها دست به گريبان خواهند شد و افراد گروه B نيز به ندرت به خواسته‌ها و اهداف خود دست مي‌يابند. از اين رو براي انتخاب روشي مناسب در عملكرد بايد تركيبي از خصوصيات A و B را در اختيار داشت و يا به بيان ديگر در ميانه حركت كرد.»
سخنران در ادامه، راههاي دور شدن از خصوصيات زيان آور تيپ A را برشمرد:
«كساني كه داراي خصوصيات گروه A هستند مي‌توانند با انجام چند تمرين خود را از پيامدهاي مضر اين ويژگيها دور بدارند:
* با صحبت كردن، پيوسته خود را در مركز توجه قرار ندهيد.
* خود را مجبور نكنيد كه به صحبتهاي ديگران گوش فرادهيد.
* قبل از ارايه نظر از خود بپرسيد آيا ضرورت دارد كه نظر خود را بيان كنم؟
* به علل اوليه بيماري شتاب فكر و دلايل آن را بررسي كنيد.
* بدانيد كه اغلب فعاليتهاي اجتماعي به اقدام فوري نياز ندارند و فقط حفظ مناسبات هستند.
تمرين براي نه گفتن در مواقع لزوم، خواندن داستانهاي بلند و تفسيرهاي خبري، مرور قرارها، فرصت تنفس و استراحت دادن به خود در هنگام كار از جمله فعاليتهايي هستند كه مي‌توانند عادت به رفتارهاي تيپ A را كاهش دهند.»
وي سپس چند استراتژي و تاكتيك موثر در مديريت استرس را براي شركت كنندگان توضيح داد كه از آن ميان مي‌توان به روشمند كردن گزينشها، ارزيابي عملكرد، استفاده از خدمات مشاوره‌اي، تشكيل گروههاي كمك به خود و ارزشمند كردن ارتباطات اشاره كرد. در ادامه دكتر شهرام رحيمي توضيح داد: «فرار از موقعيت‌هاي پرفشار، سازش با موقعيت‌ها و ايستا شدن، ناديده گرفتن يا انكار استرس، فرافكني اشتباهات، پناه به كار بيش‌تر، احساساتي و هيجاني شدن و توسل به دارو و سيگار از جمله تدابير غير موثري هستند كه به اشتباه در برخي شرايط توسط افراد براي مقابله با استرس انتخاب مي‌شوند.»

بيان احساس
دكتر رحيمي «بيان احساس» را يكي از چاره‌سازترين درمانهاي استرس خواند و توصيه كرد كه هر فرد در زندگي كاري و شخصي خود دفترچه يادداشت يا خاطرات داشته باشد. وي افزود: «واقع بينانه كردن خواسته‌ها، مميزي كردن عكس‌العمل‌هاي خود، تقويت حس طنز، توجه به سلامت و تغذيه، استفاده از فنون آرامش‌بخش (قدم زدن، فكر كردن و ...)، ورزش متناسب و توجه به تفريح و استراحت از ديگر راهكارهاي موثر مقابله با استرس هستند.»
سخنران در پايان با تاكيد بر ممارست و تمرين در شيوه‌هاي مقابله با استرس يادآوري كرد: «زندگي بدون استرس وجود ندارد و بروز استرس و واكنش‌هاي آن براي افراد، متفاوت است. استرس بد است، اما لزوما مضر نيست. برخي از استرس‌ها مي‌توانند سازنده باشند. استرس قابل كنترل است؛ براي اين منظور بايد ابعاد آن را شناسايي كرد. هر فرد مي‌تواند استرس را در مواقع لزوم مديريت كند. تنها بايد آن را جدي گرفت و براي مديريت آن تمرين كرد.»