دکتر عظيمي

اقتصاددان فرهيخته

نسيم ناجي Naji.nasim@gmai.com

اشاره

چهارمين سالگرد بزرگداشت دکتر حسين عظيمي (آراني)، نظريه پرداز توسعه کشور در ارديبهشت ماه گذشته در دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبايي برگزار شد. اين برنامه از طرف مؤسسه عالي آموزش و پژوهش مديريت و برنامه‌ريزي ايران، مؤسسه عالي پژوهش تأمين اجتماعي، دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبايي و مؤسسه مطالعات دين و اقتصاد طراحي شده بود. در اين برنامه که با عنوان «مدارهاي توسعه نيافتگي در اقتصاد ايران» که نام يکي از کتابهاي دکتر عظيمي نيز مي‌باشد، نامگذاري شده بود، ضمن ايراد سخنراني چند تن از استادان علم اقتصاد و بررسي ديدگاهها و نظرات مرحوم عظيمي، ميزگردي نيز با اين عنوان برگزار شد. در گزارشي که در ادامه آمده است، خلاصه‌اي از اين برنامه را مرور مي‌کنيم.

جلسه با سخنراني دکتر شاکري، رياست دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبايي آغاز شد. وي اظهار اميدواري کرد که بزرگداشت ايشان به اين باشد که روش دکتر عظيمي در تحليل، تدريس، مقاله‌نويسي و پيگيري موضوعات اجتماعي راهنماي دوستان دانشجو، معلمان و علاقه‌مندان ايشان قرار گيرد و راه را براي پياده‌سازي انديشه‌هاي دكتر عظيمي هموار کند. سخنران ضمن اشاره به اين جمله دکتر عظيمي که «شايد روش آموزش علوم اجتماعي همان باشد که بايد از مفاهيمي هر چند ناآشنا و نامفهوم شروع کرد، دور مسير دايره‌اي پيش رفت و به نقطه اول بازگشت و مطالعه را با تحقق ماهيتي تازه آغاز کرد»، اظهار داشت که شايد اين منش و روش ايشان براي مطالعه و تجزيه و تحليل مسائل علمي بوده که به تمامي آثار ايشان جذابيت و تازگي بخشيده است. اين ويژگي مؤثر در آثار مرحوم عظيمي باعث شده است که هر بار خواننده يکي از کتابها يا مقالات ايشان را مطالعه مي‌نمايد متوجه نکات جديد شده و در مورد آن به فکر فرو مي‌رود.
نورمحمدي از ديگر سخنرانان اين مراسم به بيان فعاليتي که براي گردآوري آثار دکتر انجام شده و در حال انجام است، پرداخت.
مرحوم دکتر عظيمي نوشته‌هاي بسياري دارد که متأسفانه فرصت کافي براي تدوين آنها در زمان حيات ايشان فراهم نشد. بسياري از آثار دکتر به صورت پراکنده در مجلات مختلف و يا به صورت سخنراني يا نوشته در سازمانها و مراکز مختلف وجود دارد. در سال 82 که دکتر عظيمي به ناگاه مرحوم شد، قرار بر اين شد که در دفتر مرکز مدارک و انتشارات علمي سازمان مديريت و برنامه‌ريزي کشور، کار بررسي، سازماندهي و انتشار اين مجموعه‌ها صورت گيرد تا در اختيار جامعه علمي و علاقه‌مندان قرار گيرد. از نمونه آثار ليست شده در کتابخانه دکتر مي‌توان به پايان‌نامه‌هايي که ايشان مشاوره و راهنمايي آنها را بر عهده داشتند، مجلات و گزارشها و بخش عمده‌اي نيز مربوط به دست‌نوشته‌‌هاي ايشان و اسلايدهايي که جهت تدريس آماده شده بود اشاره كرد. به غير از آثاري که به صورت عمومي منتشر شده است، حدود 64 عنوان مقاله در دست‌نوشته‌هاي دکتر و 74 مورد گزارش از کارهاي دکتر به همراه تعدادي سخنراني، پروپوزال و نيز تعدادي مقاله براي شرکتها و سازمانهاي مختلف يافت شده است. از کارهاي مهمي که اين دفتر در آينده قرار است انجام دهد، جمع‌آوري سخنرانيها و مصاحبه‌هاي ايشان و همچنين دسته‌بندي دستنوشته‌ها و مقالات مختلف بر اساس موضوع مي‌باشد که در سازمانهاي مختلف و در دست برخي از دوستان، دانشجويان و ... قرار دارد. براي تحقق بهتر اين امر، نورمحمدي از تمامي افراد حاضر در جلسه بزرگداشت درخواست کرد که در صورت در اختيار داشتن چنين اثراتي از دکتر عظيمي با مرکز مدارک و انتشارات علمي سازمان مديريت و برنامه‌ريزي کشور همکاري کنند.
نورمحمدي اظهار داشت در بررسي که انجام داده، مشخص شده است که دکتر عظيمي بر روي حدود100 محور از مباحث اقتصادي تحقيق کرده و مقالاتي به جا گذاشته است.
نورمحمدي برنامه‌هاي آتي دفتر را تهيه کتاب‌نامه دکتر عظيمي، جمع‌آوري تمامي نوشته‌ها، مصاحبه‌ها و سخنرانيهاي ايشان و انتشار آنها، تهيه يک کتاب از زندگي‌نامه ايشان به همراه يک فيلم و همچنين نقد آثار دکتر معرفي كرد. ايشان در خاتمه سخنان خود به بيان سخناني از دکتر پرداخت که مي‌تواند نشان‌دهنده نگرش علمي و انساني وي باشد.
«با توجه به حل مشکلات جامعه ايران است که سالهاي طولاني از عمر خود را به تحقيق و بررسي در مسائل اقتصادي کشور گذرانده‌ام و هيچگاه نيز علم براي علم برايم مطرح نبوده و با توجه به عقيده‌اي که در تلاش پژوهشي خود طي چند دهه گذشته برايم شکل گرفته، من را بر اين باور مي‌دارد که حداقل در علوم اجتماعي، بحث پيگيري علم براي علم بحثي سازنده نيست. علم اجتماعي و اقتصاد، اگر علم باشد، فقط براي جامعه است و بس. حاصل اين تلاش جداي از پرورش دانشجويان، هزاران صفحه پراکنده است که موضوع اصلي تمامي آنها بحث و بررسي مسائل توسعه و توسعه‌نيافتگي ايران است. در نوشته‌هاي خود کوشيده‌ام که از يک طرف به ترسيم شفاف‌تر، شيرين‌تر و قابل‌فهم‌تر از اين وضعيت نامطلوب بپردازم و از طرف ديگر تلاش و کوششم بر اين بوده است که علت‌يابي کرده و راه حل مشکلات را در حد توان و انديشه خود مطرح کنم».
سخنران ديگر، دکتر نوري نائيني، عضو هيئت علمي دانشگاه شهيد بهشتي و دوست و همکار قديمي دکتر عظيمي، ضمن بيان خاطراتي از حسين عظيمي، به بيان يک سري تفکرات و ايده‌ها و انديشه‌هاي وي پرداخت و گفت:
سالهاي دوران دانشجويي دکتر عظيمي، سالهاي دهه 40 سالهاي شور و شوق دانشجويي و ابراز وجود دانشجويان و سالهاي شکل‌گيري تحقيقات گروهي به حساب مي‌آمد. دکتر عظيمي در گروه تفکري خاص خود، يکي از سران علمي و جنبش دانشجويي بود. دقت و تفکر خاصي به عنوان يک دانشجو داشت و همه چيز را به راحتي نمي‌پذيرفت. رساله دکتري او که در مورد فقر و توزيع درآمد در ايران بود، هنوز پس از گذشت حدود 20 سال مقاله‌اي که از آن باقيمانده به عنوان مرجع براي پايان‌نامه‌هاي دانشجويي قابل استفاده مي‌باشد. دکتر عظيمي به عنوان يک متفکر اقتصادي در سالهاي پس از انقلاب که تفکرات اقتصادي در حال شکل‌گيري بود و تلاشهايي براي برنامه‌ريزي کشور صورت مي‌گرفت، شناخته شد. وي مجذوب هيچيک از گروهها و سازماندهي‌ها نشد، بلکه در برابر همه ايستاد و آنچه را که به نظرش نادرست مي‌آمد، با شهامت بيان کرد. ادعاي وي اين بود که هر موضوع و منطقي بايد با اصول اقتصاد ايران سازگاري داشته باشد. بايد اقتصاد ايران و اصول آن را بشناسيم و سپس مدلها و تئوريها را براي آن به کار ببريم. همانطور که تجربه نشان داده است، به جز اين راه به جايي نمي‌بريم. عظيمي معتقد بود که مفهوم توسعه اقتصادي راه ميان‌بر ندارد و نمي‌توان در عرض 3، 4 سال اقتصادي را به توسعه رساند و يا اقتصاد در حال توسعه‌اي را به اقتصاد توسعه يافته تبديل کرد، هر چند که از منابع ارزي و درآمدهايي مانند انرژي نفت و گاز استفاده کنيم. اين خدمتي بود که دکتر عظيمي به تنهايي آغاز کرد و امروزه خوشبختانه طرفداران بسياري دارد. کتاب مدارهاي توسعه‌نيافتگي عظيمي نشان مي‌دهد که واقعيت‌هاي اقتصادي ايران و مسائل آن را به خوبي مي‌شناخت و به دنبال يک راه حل علمي- کاربردي براي حل اين مسائل بود. توسعه همراه با مردم، توسعه سازگار و با فرهنگ و داراي يک ساختار منطقي- بومي و انعطاف‌پذير و کارآمد چيزي بود که دکتر عظيمي فکر مي‌کرد و به درست فکر مي‌کرد. به همين دليل به آموزش ابتدايي بسيار اهميت مي‌داد. توسعه پيش‌نيازهاي فردي دارد، بخصوص در دنياي امروز که به سرعت به سمت جهاني شدن پيش مي‌رود. چاره‌اي نداريم جز آنکه خود را براي آن آماده کنيم و عظيمي اعتقاد داشت که بايد فرهنگ‌سازي کنيم. آن هم يک فرهنگ پوياي مترقي که با جريان به روز جهان همراه باشد.
نکته ديگري که همواره در نوشته‌ها و صحبتهاي ايشان ديده مي‌شود، اشتغال مولد و توسعه مشارکتي است. با وجود فقر و عده‌اي بيکار نمي‌توان به توسعه رسيد. فقر و توسعه متضاد هم‌اند. اگر بخواهيم توسعه يافته باشيم، حتماً بايد بر فقر غلبه کنيم و براي اين کار هم بايد به جنبه‌هاي توزيع درآمد توجه کنيم و هم به جنبه‌هاي توسعه‌اي. بدين معني که در کجا و چگونه اين درآمد بايد ايجاد شود و چطور تقسيم شود. اين جز در يک اقتصاد مشارکتي امکان‌پذير نيست. به همين دليل است که مرحوم عظيمي هنگامي‌که رياست مؤسسه عالي آموزش و پژوهش برنامه‌ريز‌ي را پذيرفت، در اولين اقدام توسعه مشارکتي را در کانون قرار داد. بر اساس ديد مشارکتي بسيار قوي که داشت، معتقد بود که اين مشارکت بايد همگاني شده و به پايين‌ترين طبقات اجتماع و دست‌اندر کاران رسيده و خواسته‌هاي آنها مورد توجه قرار گيرد. اگر بخواهيم توسعه ما توسعه پايدار باشد، به جز راهي که دکتر عظيمي ترسيم کرده بود و اکنون تقريباً تمامي بزرگان نسبت به آن اتفاق نظر دارند، راهي را در پيش نداريم. دکتر عظيمي به بخش کاربردي اقتصاد بسيار اهميت مي‌داد. مدلهاي کمي را مي‌شناخت اما در چارچوب آنها محبوس نمي‌شد. معتقد بود که ابتدا بايد واقعيت‌هاي اقتصادي ايران را شناخت و سپس مدلي براي آن طراحي کرده، ببينيم اطلاعات تا چه حد آن را به ما نشان مي‌دهند. اگر مدلي نتوانست با اطلاعات سازگار شود، اشتباه از مدل ماست نه از واقعيت‌ها. مدلها را بايد با واقعيت سازگار کرد و اين درس بزرگي بود که دانشجويان دکتر عظيمي از او آموختند.
دکتر نوري نائيني در پايان سخنان ضمن اشاره به انديشه دکتر عظيمي براي تأسيس يک مؤسسه پژوهشي مستقل از افرادي که علاقه‌مند به برداشتن گامي براي اقتصاد ايران مي‌باشند، خواست که تلاش کنند اين فکر و خواسته دکتر را جامه عمل بپوشانند.
در پايان گردهمايي، ميزگردي با مديريت فرشيد يزداني، کارشناس اقتصادي و با حضور 3 نفر از استادان اقتصاد و جامعه شناسي برگزار شد. محور اين ميزگرد يکي از دغدغه‌هاي دکتر و يکي از مباحث مهم دهه اخير تحت عنوان «مدارهاي توسعه نيافتگي» بود و با حضور دکتر علي رضاقلي، دکتراي جامعه‌شناسي، دکتر فرشاد مؤمني دکتراي اقتصاد و عضو هيئت علمي دانشگاه علامه طباطبايي و صاحبنظر در مباحث توسعه اقتصادي و دکتر وحيد محمودي عضو هيئت علمي دانشگاه تهران برگزار شد.
اعضاي ميزگرد حول دو بحث اصلي سخناني ايراد كرده و به ديدگاه مرحوم دکتر عظيمي نيز در آن موارد اشاره كردند. بحث اول اين بود که هنگامي که دکتر عظيمي بحث مدارهاي توسعه نيافتگي را مطرح مي‌كند، به نظر مي‌رسد نوعي ضعف نظري وارد آن مي‌شود، در کنار آن کساني که به مباحث توسعه مي‌پردازند، اميد و امکان پذيري آن را در نظر دارند. آيا اين پارادکس قابل حل است؟ و بحث ديگر آنکه در دهه پنجاه در غرب بحثي با عنوان دايره‌هاي شوم مطرح شد. آيا اين بحث مدارهاي توسعه نيافتگي مي‌تواند با آن ربط داشته باشد يا خير؟
نتيجه بحثها و صحبتهاي مفصلي که توسط استادان در اين ميزگرد صورت گرفت، مي‌توان به اين صورت خلاصه کرد:
اصولاً توسعه به معناي خروج از لفافه‌اي است که پوشاننده سرتاسر حيات يک ماهيت توسعه‌نيافته است و تا زماني که گروهي از دورهاي باطل وجود دارد، اين ماهيت اجازه ظهور و بروز پيدا نخواهد کرد. ايده دورهاي باطل سنگ بناي ظهور انديشه توسعه بود. کاري که دکتر عظيمي کرد اين بود که اين آموزه را معطوف به شرايط خاص ايران کرد و از اين جهت مورد استقبال چشمگير و فزاينده قرار گرفت.
تأکيد دکتر عظيمي براي يافتن راه حل بسياري از مشکلات و مسائل، معطوف به ظرفيت‌ها و قابليت‌هاي انساني و نوآوري بود.
بر اساس نظر جمع، نظريه نهادگرايي نظريه مناسبي براي تحليل مسائل است. اما تعيين و شناخت وضع موجود اهميت خاصي دارد. بايد بحث موضوع متناسب باشرايط داخلي صورت گيرد. دکتر عظيمي در اين زمينه پيشقراول بود که اين بحث را وارد حوزه ملي کرده و پيش ببرد، اميدواريم که راه ايشان پر رهرو باشد و بتوانيم روز به روز اين مدارهاي توسعه نيافتگي را پيش ببريم.