راهبردهاي جديد علم و فناوري
در ژاپن

ترجمه: احمد فرمهيني

برنامه سوم توسعه ژاپن دو چشم انداز ارائه مي كند: اول اينكه علم و فناوري توسط مردم و به خاطر سود رساندن به جامعه موردپشتيباني قرار گيرد و دوم بر پرورش منابع انساني و محيط‌هاي پژوهشي رقابتي تاكيد شود.

در 28 مارس 2006، كابينه ژاپن سومين برنامه اصلي علم و فناوري را براي سالهاي مالي 2010 – 2006 تصويب كرد.
كسب موقعيت ممتاز در جامعه انساني براي ژاپن كه كشوري فقير ازلحاظ منابع است، هرگز آسان نيست. درواقع، سعادت كشور در آينده به توسعه علوم و تكنولوژي‎هاي منحصر به فرد و برجسته بستگي دارد.
براساس اين اصل، ژاپن طرحي را براي دستيابي به خلق «ملتي پيشرفته و علم و تكنولوژي‎محور» به‎عنوان يكي از استراتژي‎هاي كشور آغاز كرد. قانون اوليه علم و تكنولوژي به‎منظور اجراي اين استراتژي در سال 1995 وضع شد. اين قانون، قاعده و دستور برنامه‎هاي علم و تكنولوژي را تدوين مي‎كند. برنامه اصلي اول براي سال‎هاي مالي 2000 – 1996 و برنامه اصلي دوم براي سال‎هاي مالي 2005 – 2001 تدوين شد.
اصل مقدماتي زمينه‎ساز برنامه اصلي اول، پيشرفت مجدانه در هر دو زمينه تحقيق و توسعه جهت برآوردن نيازهاي اجتماعي و اقتصادي و به‎منظور خلق داراييهاي معنوي بود. درراستاي اين برنامه، ژاپن هزينه‎هاي تحقيق و توسعه دولتي را حدود 17 تريليون ين برآورد كرد، صندوق پژوهش، رقابتي براي ساخت سيستم‎هاي تحقيق و توسعه جديد را گسترش داد و طرحي را جهت حمايت از 10‌هزار محقق جوان در مقاطع تخصصي فوق‎دكترا اجرا كرد.
برنامه اصلي دوم سه مفهوم اساسي را به‎عنوان چشم‎انداز در سياستهاي علم و تكنولوژي ارائه كرد: مفهوم ملتي 1 – كه با خلق و استفاده از دانش علمي به جهان ياري مي‎رساند، 2 - داراي قدرت رقابت بين‎المللي و توانايي توسعه پايدار است و 3 - سلامت و كيفيت زندگي را تضمين مي‎كند.
در لواي اين طرح، ژاپن مخارج تحقيق و توسعه دولتي را در كل تا مبلغ 24 تريليون ين افزايش داد، اولويت استراتژيك علمي را با پيشرفت تحقيق و اولويت‎بندي اصلي تحقيق و توسعه را درزمينه‎هاي ملي و اجتماعي قرار داد و جهت اصلاح سيستم‎هاي علم و تكنولوژي عمل كرد.
سرمايه‎گذاري درزمينه تحقيق و توسعه در گذشته منتج به پيشرفت ثابت سطح تحقيق و گسترش همكاري بين صنايع، دانشگاهها و دولت شده است. اين امر موجب برخي دستاوردها شده است كه به پيشرفت سلامت مردم كمك مي‎كند. مانند گسترش درمان جديد سرطان (شتاب‎دهنده پزشكي يون سنگين) و استفاده عملي از يك ماده براي پزشكي احيا‎كننده (استخوان‎هاي مصنوعي).
ژاپن در زمينه توليد برق فتوولتائيك بالاترين كارايي تبديل را در جهان به‎دست آورده است و توسعه موفق تكنولوژي‎هاي توليد انبوه آن موجب شد تا سهم 50 درصدي از توليد جهاني را به‌دست آورد. موفقيت در علم و تكنولوژي حمايت از ژاپن را به‎عنوان ملتي پيشرفته و دوستدار محيط زيست فراهم مي‎كند. امروزه، تجارت درزمينه وسايل خانگي و اجزاي ساختاري پيشرفته، نقش موتور محركه چرخه اقتصادي ژاپن را ايفا مي‎كند. دستاوردهاي اين حوزه‎هاي تجاري، در اتحاد با قدرت صنايع ژاپن سهم بسيار موثري در ايجاد مزاياي رقابتي براي كشور فراهم ساخت.

دستور و قواعد برنامه اصلي سوم
اقدامات يادشده در بالا به‎لحاظ حياتي‎بودن در افزايش بهره‎وري اقتصادي ژاپن كه از جمعيت سالخورده تشكيل شده است، در برنامه سوم، گسترده‌تر و عميق‌تر شد. مردم انتظارات زيادي از علم و تكنولوژي دارند، درحالي كه تعداد اندكي از آنها با اين پديده‎ها (علم و تكنولوژي) آشنا و به آنها علاقه‌مند هستند. به‎علاوه، نگراني عظيمي درمورد پيشرفت سريع علم و تكنولوژي وجود دارد.
با درنظرگرفتن اين شرايط، برنامه اصلي سوم دو چشم‌انداز اساسي عرضه مي‎كند: اول اينكه علم و تكنولوژي توسط مردم و به‎خاطر سودرساندن به جامعه مورد پشتيباني قرار گيرد و دوم بر پرورش منابع انساني و محيط‎هاي پژوهشي رقابتي و تغيير از «سخت» به «نرم» مانند منابع انساني و اهميت بيشتر افراد در موسسات تاكيد شود.

هزينه‎هاي تحقيق و توسعه دولتي
سرمايه‎گذاري خصوصي در تحقيق و توسعه درست از هنگام برنامه اصلي اول و دوم رو به افزايش بوده است. اما كشورهاي توسعه‎يافته غربي و ملل عمده آسيايي در زمانهاي اخير به‎طور فزاينده‎اي در تحقيق و توسعه سرمايه‎گذاري مي‎كنند. جهان درحال ورود به عصر رقابت معنوي به‎مقياس زياد است. حتي تحت محدوديت مالي شديد، ژاپن مي‎بايد درجهت افزايش هزينه‎هاي تحقيق و توسعه دولتي تلاش كند. تحت اين شرايط در پيشنهادي براي حصول اطمينان از اينكه هزينه تحقيق و توسعه دولتي به يك‎درصد توليد ناخالص داخلي يعني معادل سطح كشورهاي عمده غربي در طي دوره اجراي آن برسد، برنامه اصلي سوم مويد بر اين نكته است كه كل مبلغ هزينه تحقيق و توسعه دولتي درحدود 25 تريليون ين در سال مالي 2006 تا سال مالي 2010 برآورد شده است.

اولويتها و اصلاحات استراتژيك
مخارج تحقيق و توسعه دولتي نيازمند اولويت‎بندي استراتژيك از نقطه‎نظر پيشرفت موثر و كارايي علم و تكنولوژي است. به‎علاوه، سيستم‎هاي علم و تكنولوژي مي‎بايد به‎منظور به‎حداكثررساندن سودهاي ناشي از سرمايه‎گذاري اصلاح شوند.
براي تدوين اولويت استراتژيك، استراتژي‎هاي سرمايه‎گذاري به‎طور جداگانه براي تحقيق و توسعه براي موضوعات خط‎مشي‎محور طرح‎ريزي شده‎اند. تحت اين استراتژي‎ها، تحقيق اصلي براي پروراندن بذرهاي طيف گسترده تحقيق و توسعه به‎طور ثابت پيشرفت خواهد كرد.
ازطرف ديگر، سرمايه‎گذاري شديد در امر تحقيق و توسعه براي موضوعات خط‎مشي‎محور تخصيص خواهد يافت. برنامه اصلي در زمينه «چهار اولويت» پيشرفت خواهد كرد. اين چهار زمينه عبارتند از: علوم زندگي، اطلاعات و ارتباطات از راه دور، علم زيست‌محيطي، نانوتكنولوژي و مواد. برنامه اصلي همچنين در «چهار زمينه پيشرفت» انتخاب شده است، يعني انرژي، تكنولوژي‎هاي ساخت، زيرساخت اجتماعي و مرزها. اين به‎معناي ادامه اولويتهاي تدوين‎شده در برنامه اصلي دوم است. استراتژي‎هاي پيشرفت براي تمركز بر هشت حوزه مختلف به‎طور جداگانه فرمولي و منظم شده و به‎عنوان برنامه اصلي سوم آغاز شده‎اند. در اين حوزه‎ها، 273 قلم به‎عنوان موضوعات تحقيق و توسعه كليدي برگزيده شده اند كه موردنظر دولت قرار دارند و 62 مورد از آنها تحت‎نام «علم و تكنولوژي استراتژيك» اولويت‎بندي‎شده اند، به‎طوري‎كه هزينه‎ها مي‎بايد در طي دوره پنج‎ساله بر آنها تمركز كنند. بودجه اين علم و تكنولوژي استراتژيك اولويت‎بندي‎شده درحدود 20% بودجه تحقيق و توسعه براي موضوعات خط‎مشي‎محور را شامل مي‎شود. در دوره برنامه اصلي سوم، اين سهم بودجه زياد خواهد شد.

فعاليتهاي بين‎المللي
برنامه اصلي سوم همچنان تاكيد را بر حمايت استراتژيك براي فعاليتهاي بين‎المللي قرار مي‎دهد. ژاپن نياز بيشتري از هميشه براي استفاده از علم و تكنولوژي پيشرفته خود به‎منظور جست‎وجوي راه‎حلهايي براي موضوعات جهاني مانند مشكلات آمارنگاري جمعيتي، زيست‌محيطي، غذا، انرژي و مشكلات منابع دارد.
علم و تكنولوژي يكي از حوزه‎هاي اساسي ضامن قوام جامعه بين‎المللي در قرن بيست‎ويكم است. انتظار بر اين است كه همكاري بين‎المللي از اهميت فزاينده‎اي برخوردار شود. برنامه اصلي سوم درحال‎ورود به مرحله اجراست و وزارتخانه‎هاي مختلف اقدامات متفاوتي را اجرا خواهند كرد. درزمينه حمايت از آنها، از شوراي خط‎مشي علم و تكنولوژي انتظار مي‎رود كه نقش حياتي‎اش را حفظ نمايد. ژاپن مساعي خود را درجهت ارتقاي علم و تكنولوژي ازطريق اجراي اين خط‎مشي‎ها براي كسب توسعه اقتصادي و اجتماعي و رفاه پيشرفته عمومي همانند كمك به پيشرفت علمي جهاني و توسعه پايدار جامعه به‎كار خواهد بست.

منبع:

HIROKI, FURUKAWA, THE JAPAN JOURNAL, JULY 2006.