كتابخانه‌هاي تخصصي
(مورد: كتابخانه تخصصي سازمان مديريت صنعتي)

شبنم شاهوار (دانشجوي كارشناسي ارشد كتابداري)

مقدمه
امروزه، مديران موسسات و سازمانها دريافته‌اند كه براي افزايش كارآيي خدمات و محصولات‌شان بايد در زمينه فعاليتهاي خود به پژوهش بپردازند كه براي انجام پژوهش، نيازمند اطلاعات هستند. اين اطلاعات مورد نياز را بايد از مراكزي به دست آورند كه خود داراي منابعي در ارتباط با هدفهاي آن سازمان و موسسه باشند. اين مراكز، كتابخانه‌هاي تخصصي هستند.

تعريف كتابخانه تخصصي
در متون، تعبيرهاي گوناگوني براي كتابخانه‌هاي تخصصي به چشم مي‌خورد، مانند: كتابخانه اختصاصي، كتابخانه پژوهشي، مركز اطلاعات، كتابخانه تخصصي تحقيقاتي، و مركز خدمات اطلاع‌رساني. عبارت كتابخانه تخصصي بر مفهوم عملي و كاركرد اين نوع كتابخانه تأكيد دارد. استانداردهاي كتابخانه‌هاي تخصصي ايران، كتابخانه تخصصي را كتابخانه‌اي براي سازمان‌هاي تحقيقاتي با هدف رفع نيازهاي ويژه آن سازمان تعريف كرده است. اين اصطلاح، مراكز  خدمات اطلاع‌رساني را نيز دربرمي‌گيرد و كتابخانه‌هاي تحقيقاتي كه با مجموعه‌هاي تخصصي خود، خدمات اطلاعاتي ويژه‌اي را به گروهي از كاربران و پژوهشگران ارائه مي‌دهند نيز، كتابخانه تخصصي محسوب مي‌شوند.
كتابخانه‌هاي تخصصي براي پاسخگويي به نيازهاي اطلاعاتي سازمانهاي خصوصي، صنعتي يا بازرگاني، فني يا علمي، و بويژه به منظور پاسخگويي به نيازهاي اطلاعاتي سازمانهاي مادر به وجود مي آيند. هدف اين‌گونه كتابخانه‌ها اين است كه متخصصان و پژوهشگران را در زمينه شغلي و تخصصي ياري دهند. بنابراين تضمين كيفيت خدمات چنين كتابخانه‌هايي در درازمدت، مستلزم ارزيابي علمي و مداوم است (درخشان، 1386).
به بياني ديگر: كتابخانه تخصصي كتابخانه‌اي است كه:
1) مجموعه آن از نظر موضوع ماهيت تخصصي دارد.
2) به گروهي متخصص خدمات ارائه مي‌دهد.
3) نيروي انساني شاغل در اين كتابخانه در يك رشته موضوعي تخصص دارند.
4) خدمات اختصاصي و ويژه‌اي ارائه مي‌دهد. از آنجا كه كتابخانه تخصصي بيشتر به پژوهش مي پردازد تا به آموزش، آن را كتابخانه پژوهشي يا مركز اطلاعات نيز خوانده‌اند. اين نوع كتابخانه، به تحقيق و كسب اطلاع و آموزش اختصاص دارد و براي تفريح و تفنن كاركنان سازمان ايجاد نشده است.
شرط ماندگاري و استمرار و پويايي كتابخانه‌هاي تخصصي: فراهم‌آوري اطلاعات دقيق، جامع، سريع، و ارائه خدمات به‌گونه‌اي است كه اعضاي سازمان، قادر به پيگيري پيشرفتهاي چشمگير در زمينه موردنظر خود باشند و حتي از راه مجموعه‌سازي سنجيده و متناسب الهام و ايجاد انگيزه پژوهشي در استفاده‌كنندگان را فراهم آورد.

هدفها و وظايف
هر كتابخانة تخصصي بايد پيش از هر موردي داراي هدفهاي (كوتاه‌مدت و بلندمدت) و وظايف معين و مدون در راستاي هدفها و وظايف و برنامه‌هاي سازمان متبوع خود باشد. كتابخانه‌هاي تخصصي نقش‌هاي بسيار متنوعي را در يك سازمان مي‌پذيرند، نقش‌هايي مانند: مركز منابع اطلاعاتي، اتاق انتشارات الكترونيكي، مركز اطلاعات مشترك و مركز مبادله اطلاعات. پذيرش هر يك از اين نقشها، يك كتابخانه تخصصي را به وجود مي آورد. در اين مراكز، وظيفه اصلي، جمع‌آوري اطلاعات (از داخل و خارج، سازمان دادن، ارزيابي و ارزشيابي آنها و نيز پيگيري فعاليتهاي پژوهشي در حيطه موضوعي سازمان مادر براي جلوگيري از دوباره‌كاريها و انجام پژوهشهاي موازي و تكراري، ايجاد انگيزه در مراجعه‌كنندگان و ايجاد فضاي پژوهشي و تحقيق است (رزمجويان، 1385).

كتابخانه سازمان مديريت صنعتي:
منابع كتابخانه مركزي سازمان مديريت صنعتي در حال حاضربه شرح جدول زير است:

منابع چاپي:

كتاب فارسي 6850 عنوان
كتاب لاتين 7914 عنوان
پايان نامه هاي فارسي 457 عنوان
نشريات لاتين 23 عنوان
نشريات فارسي 106 عنوان
گزارشهاي دولتي فارسي 882 عنوان
گزارشهاي دولتي لاتين 283 عنوان
گزارشهاي پروژه هاي سازماني 1874 عنوان

منابع الكترونيكي:
- مقالات نمايه شده فارسي: 10400 عنوان.
- مقالات نمايه شده لاتين: 3454 عنوان.
- لوحهاي فشرده فارسي: 306 عنوان.
- لوحهاي فشرده لاتين: 310 عنوان.
- لوح فشرده نمايه: حاوي متن مقالات، نقد آثار و گفتگوهاي مندرج در نشريات ادواري كشور.
- لوح فشرده پايان نامه‌هاي كشور: پايان نامه‌هاي كارشناسي ارشد و دكتري از سال 1368 به بعد.
- بانك اطلاعاتي Emerald: بانك اطلاعاتي تمام متن در سه زمينه موضوعي: مديريت، كسب و كار، كتابداري و اطلاع‌رساني به صورت online
- ABI Inform: بانك اطلاعاتي شامل متن مقالات بيش از هزار نشريه لاتين از سال 1980 تا 2000.
- ( Business Resource Premier) ابسكو : بانك اطلاعاتي متن مقالات بيش از 500 نشريه لاتين تا سال 2002.

خدمات كتابخانه
1. خدمات امانت: شامل امانت موجودي كتابخانه،
.2خدمات مرجع: شامل آگاهي رساني جاري، آگاهي رساني گزينشي، خدمات ارجاعي، ارائه گزارش از وضع موجود، ايجاد پايگاه تحت وب و پورتال كتابخانه.

امكانات داخل كتابخانه:
- Wireless Internet: براي اتصال كامپيوترهاي قابل حمل (notebook) به اينترنت،
- سايت اينترنت براي استفاده از بانكهاي اطلاعاتي و اينترنت پرسرعت.
- سيستم قفسه باز براي دسترسي آسان به تمامي منابع چاپي داخل كتابخانه.
- بخش مربوط به مطالعه روزنامه‌هاي صبح و عصر.

شرايط و چگونگي دسترسي به منابع كتابخانه
شرايط عضويت و چگونگي استفاده ار منابع براي گروههاي مختلف به شرح زير است:
1. دانشجويان كارشناسي ارشد و دكتراي مرتبط با رشته مديريت و اعضاي هيئت علمي دانشگاهها، با ارائه كارت شناسايي معتبر مي‌توانند از منابع موجود در كتابخانه، در روزهاي: شنبه، يكشنبه و دوشنبه از ساعت 8 تا 17 در محل كتابخانه و فقط براي مطالعه استفاده كنند. گفتني است كه اين منابع به افراد غير عضو و برون سازماني امانت داده نمي‌شود.
2. تمامي كاركنان شاغل و بازنشسته سازمان، اعضاي خانه مديران،‌دانشجويان دوره‌هاي كارشناسي ارشد و دكترا و عالي و دوره‌هاي دوساله كاربردي سازمان، دانشجويان فارغ‌التحصيل دور‌ه‌هاي كارشناسي ارشد و دكترا، كاركنان سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران و مديران ارشد شركتهاي تابعه سازمان گسترش، معاونان و مديران كل وزارت صنايع و معادن و مديران ارشد سازمانها و شركتهاي تابعه آن وزارتخانه، اعضاي هيئت علمي رسمي دانشكده مديريت سازمان مديريت صنعتي، اعضاي انجمن مشاوران مديريت ايران، اعضاي انجمن مديريت اجرايي؛ مي‌توانند به عضويت كتابخانه درآمده، از منابع موجود استفاده كنند.
3. مدير عامل سازمان مي‌تواند افراد فرهيخته و يا مديران كارشناس را به عضويت افتخاري كتابخانه بپذيرد.

چگونگي دسترسي به منابع بر اين اساس است:
كتابها فهرست نويسي شده، داراي برچسب و بر رده بندي كتابخانه كنگره استوار هستند. رف برگه‌ها كاملا به روز و براي مواقع ضروري نگهداري مي‌شوند. همه منابع بر روي پايگاه اطلاع رساني تحت وب كتابخانه قابل رويت هستند (بجز گزارشهاي طرح سازمان كه محرمانه هستند.)
- زمان كار كتابخانه: شنبه تا چهارشنبه از ساعت 8 تا 20 و پنجشنبه‌ از ساعت 8 تا 14 است.

منابع:

1. دايره‌المعارف كتابداري و اطلاع‌رساني؛
.2تعاني، شيرين: استانداردهاي كتابخانه‌هاي تخصصي ايران. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، 1380.
.3رزمجويان، مهرناز(1385). نقش كتابخانه‌هاي تخصصي در سازمانها، مجله الكترونيكي پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران، دوره6، شماره 1.

4. Steve Morgan (1998): “Integration of library services into the parent organization”. From library management, Volume 19, Number4. 1998. P. 263